Problematyka przemiany politycznej

Autor: Jakub Szczepański
 

Podsumujmy dotychczasowy wnioski: Po pierwsze, podstawą teorii polityki tymczasowej jest rozróżnienie: prowizoryczne-pereptoryczne. Po drugie, polityka tymczasowa zakłada, że istniejący stan jest stanem niedoskonałym, a zatem wymaga odpowiedniego orzekania związanego właśnie z tymczasowym, czyli prowizorycznym charakterem instytucji i podmiotów uczestniczących w życiu politycznym. Po trzecie, stan niedoskonałości zakłada przemianę ku lepszemu i szukanie takich rozwiązań, które docelowo zapewnią stan zgodny z prawem moralnym czyli stan harmonijnego współistnienia wolnych podmiotów.

Ostatnia kwestia którą pozostaje do przedstawienia, to kwestia prawa własności w odniesieniu do stanu natury. Dlaczego zagadnienie to jest tutaj istotne? Otóż Kantowskie ujęcie stanu natury, łączące się z pytaniem o prawo własności, wspomniane już krótko nieco wcześniej, świetnie pokazuje istotę prowizoryczności w ujęciu tego filozofa a także ogniskuje w sobie wszystkie przedstawione dotychczas kwestie.

Jak zatem przedstawia Kant stan natury? Jest to stan w którym: ?Każdy ma prawo czynić to, co jemu wydaje się słuszne i dobre, a nie polegać na zdaniu innych?(1) Głównym problemem stanu natury nie jest zatem wzajemna wrogość, bo ta wcale nie jest czymś oczywistym, jest nim pewnego rodzaju samowola i nie poleganie na zdaniu innych. Jak dale pisze Kant: ?Sposób, w jaki w stanie natury posiadamy coś zewnętrznego jako rzecz należącą do nas, jest posiadaniem fizycznym, które wspiera prawna presumpcja, że przez połączenie z wolą wszystkich innych w stanie ustawodawstwa publicznego uczyni się je posiadaniem prawnym, i które w oczekiwaniu [tego ostatniego stanu] traktuje się porównawczo jako posiadanie prawne.?(2) Widać tutaj wyraźnie, że problematyczna jest owa ?wola wszystkich?. Stan natury jest bowiem ?stanem nieregulowanym przez publiczne normy?(3). Z jednej strony istotą myśli Kanta wydaje się być przekonanie, iż nawet w takim stanie istnieje ?przekonanie? o uporządkowanym, w sensie zasad, charakterze otaczającej nas rzeczywistości, a zatem prawa takie jak prawo własności istnieją ale w sensie tymczasowym. Z drugiej, przedstawiona przez filozofa konstrukcja wyraźnie zakłada pewną trudną do usunięcia niedoskonałość wynikającą z braku ?zjednoczonych woli?.

Jak widać tzw. koncepcja stan natury w ujęciu Kanta, w odróżnieniu od ujęć klasycznych ma, można by powiedzieć, trzy fazy. O ile u filozofów takich jak Thomas Hobbes czy John Locke mamy do czynienia ze stanem natury jako stanem przed-politycznym oraz stanem politycznym jako usuwającym bolączki stanu natury, u Kanta sprawa przedstawia się nieco inaczej. Najpierw mamy stan natury, który jest stanem ?niepolegania na zdaniu innych?, czyli stanem woli niezjednoczonych, potem następuje przejście do stanu tymczasowego lub prowizorycznego. Jest to faza najbardziej dla nas interesująca. Mamy już prawa i instytucje je egzekwujące, mamy przymus torujący drogę wolności politycznej, wszystkie te elementy działają jednak w sposób niedoskonały ze względu na brak całkowitej jedności woli działających w takim stanie podmiotów. Ostatnią, trzecią fazą jest tzw. stan obywatelski, który stanowi idealne zwieńczenie procesu postępu, pomiędzy stanem natury a stanem idealnego państwa.

Jak można podsumować wszystkie przedstawione kwestie? Polityka jest przestrzenią prowizoryczności. Wyjście ze stanu natury oznacza porzucenie prymatu woli jednostkowej w specyficznym Kantowskim rozumieniu. Wraz z wyjściem ze stanu natury rozpoczyna się długi i żmudny proces postępu nakierowanego na idealny stan obywatelski. Ponieważ skutek owych dążeń pozostaje niewiadomy, koniec końców, istotą życia politycznego jest poruszanie się w sferze niedoskonałości ale jednocześnie podążanie droga postępu. Z jednej strony wszelkie ideały na jakie ów postęp jest nakierowany powinnyśmy wciąż mieć przed oczami, z drugiej strony nie powinniśmy zapominać, że zrozumienie istoty przemiany politycznej wymaga zaakceptowania prowizoryczności albo inaczej niekonkluzywności wszelkich rozwiązań z jakimi w realnym świecie mamy do czynienia.
 
Przypisy:
1?Metafizyka moralności, przeł. W. Galewicz, w: I. Kant, Dzieła zebrane, t. V, Toruń 2011 s. 412, (VI:312)
2?Tamże, s. 351, (VI:257)
3?Tamże, s. 412, (VI:312)