Oblicza nietolerancji. Próba diagnozy i sposoby przeciwdziałania
 
Autor: Dr Alina Cała
 
 
Nowoczesny, polityczny antysemityzm jako ideologia ukształtował się w Niemczech w drugiej połowie XIX w., a ruch antysemicki zaczął powstawać w Prusach w ostatniej ćwierci XIX w. Gotowe wzorce promieniowały następnie na kraje ościenne: Austrię, Węgry, Galicję (lata 1880), Francję (lata 1890.). W Austrii proces tworzenia się antysemityzmu był spowolniony przez świadomą politykę cesarza Franciszka Józefa. Kiedy jednak zmuszony był zliberalizować system parlamentarny, niemal natychmiast na austriackiej scenie politycznej pojawiły się ugrupowania odwołujące się do antysemityzmu pruskiego ? nawet ich nazwy nawiązywały do partii i organizacji pruskich, jak np. Christlichsoziale Arbeiterpartei pastora Adolfa Stóckera, która powstała w Berlinie w 1878 r. i austriacka Christlichsoziale Partei, założona w 1887 r. przez Karla von Vogelsanga, na której czele stanął Karl Luger. Organizacja Refornwerein, założona przez austriackich rzemieślników w 1882 r., od niemieckiego odpowiednika oprócz nazwy zaczerpnęła także program antysemicki.
 
Powstanie antysemityzmu w Prusach zadecydowało o tym, że ideologia ta związała się z prawicą i nacjonalizmem. Nie był to jakiś warunek konieczny, lecz okoliczności historyczne ? taki a nie inny kształt sceny politycznej w Prusach, stan mentalności itp. We Francji w XIX w. silny był ruch przedmarksistowskiego socjalizmu, którego jeden z odłamów tworzył i propagował ideologię antysemityzmu. Jednym z wyrazów tego kierunku było dzieło Alphonsa Toussenela ?Les Juifs roys de l?epoque, histoire de la feodalite financiere?. (1845), które było dość często cytowane i naśladowane także przez niemieckich antysemitów, jak najdalszych od socjalizmu. Francuscy socjaliści odcięli się od antysemityzmu dopiero podczas procesów kapitana Alfreda Dreyfusa ( 1894, 1897, 1899), który został fałszywie oskarżony o szpiegostwo. Większość oskarżycieli, którzy utożsamiali się z francuską klerykalną prawicą, przekonanych było, że żydowskie pochodzenie Dreyfusa stanowiło ważną przesłankę jego winy.
 
Na ziemie polskie wzorce antysemityzmu docierały przede wszystkim z Prus i Austrii, zatem przybrały podobne formy polityczne. W Galicji pierwsze publikacje, które czerpały z austro-pruskich wzorców, to rozprawy Teofila Merunowicza, posła na sejm krajowy: ?Żydzi. Studium społeczne?, ?O metodzie i celach rozpraw nad kwestią żydowską? oraz ?Żydowscy radykaliści?, wszystkie wydane w 1879 r. W Królestwie za kuźnię antysemityzmu należy uznać tygodnik ?Rola?, założony przez Jana Jeleńskiego w 1883 r. To publicyści tego pisma ukształtowali język i w dużym stopniu symbolikę polskiego antysemityzmu. Dopiero jednak działacze Ligii Narodowej i Demokracji Narodowej Romana Dmowskiego tak ściśle związali antysemityzm z nacjonalizmem, że wrogość do Żydów stała się składnikiem tożsamości narodowej kilku pokoleń prawicowe nastawionych Polaków.
 
Jednym z ważniejszych motorów polskiego życia politycznego w wieku dwudziestym było starcie między antysemicko nastawionym nacjonalizmem, reprezentowanym przez endecję i chrześcijańską prawicę z jednej strony, a bardziej otwartymi wzorcami patriotyzmu ukształtowanymi przez dziewiętnastowiecznych liberałów i propagowanymi przez dwudziestowiecznych zwolenników lewicy. Obóz lewicy był zresztą pod tym względem zróżnicowany. Ideologia PPSu była bliższa nacjonalizmowi, podobnie jak endecja nawiązywała do tradycji romantyzmu, choć zarazem tradycja ta była krytykowana. Do narodu polskiego gotowa była jednak włączyć mniejszości etniczne, postrzegając je jako pełnoprawnych obywateli państwa polskiego. Bardziej radykalne kierunki lewicowe, propagujące ideę kosmopolityzmu pozostały na marginesie tego zasadniczego konfliktu.
 
Wprawdzie rządzący po wojnie komuniści głosili hasła internacjonalizmu, lecz nie tak rzadko w socjotechnice posługiwali się nacjonalistycznymi resentymentami, czy to uzasadniając prawa do Ziem Odzyskanych, budując mit heroicznej walki całego narodu z najeźdźcą hitlerowskim, czy w rozgrywkach personalnych, jak to się działo w 1956 r. Lata moczaryzmu były próbą uzyskania szerszego poparcia społecznego, przyciągnięcia do obozu rządzącego zwolenników antyżydowsko nastawionych nacjonalistów.
 
Ten sam motor napędzał spory wewnątrz ?Solidarności?. W 1980 r. powstała tzw. ?frakcja Prawdziwych Polaków?. Po stanie wojennym i ponownej legalizacji Związku działacze wyznający podobne poglądy, co członkowie ?frakcji?, uzyskali przewagę i zadecydowali o kształcie politycznym, jaki ostatecznie przyjął NSZZ ?Solidarność? po 1989 r. Za czasów przywództwa Mariana Krzaklewskiego ?Tygodnik Solidarność? zamieszczał treści antysemickie, a struktury Związku rozprowadzały literaturę antysemicką.
 
Wobec braku możliwości legalnej działalności prawicowych partii w PRL, naturalnym zjawiskiem po upadku komunizmu było nawiązywanie do przedwojennych wzorów politycznych. W latach 1990. przez pewien czas działało aż 6 partii o nazwie Stronnictwo Narodowe. Odtworzona została organizacja Młodzież Wszechpolska, powstawały i upadały liczne partie, dla których antysemityzm był ważną częścią programu. Te, dla których antysemityzm był fundamentem ideologii i programu pozostały na marginesie życia politycznego. Nie znaczy to, że antysemityzm nie istniał w politycznym mainstreamie. Sejmowi posłowie lub senatorowie o zdecydowanie antysemickich poglądach działali w takich partiach, jak Unia Polityki Realnej, Ruch Odrodzenia Polski, a nawet we współrządzącym Zjednoczeniu Chrześcijańsko-Narodowym, czy wchodzącej w skład koalicji AWS Prawicy Narodowej. Jawnie antysemicka Liga Polskich Rodzin współtworzyła rząd w latach 2006?2007. Z mównicy sejmowej padały czasem stwierdzenia o wymowie antysemickiej lub zawierające antyżydowskiej aluzje ? jednym z przykładów może być dyskusja nad sprawozdaniem Instytutu Pamięci Narodowej (27?28.02.2002), którego pierwszy prezes został zaatakowany za podjęcie śledztwa w sprawie wymordowania Żydów w Jedwabnem.
 
W III RP uaktywnili się dawni działacze Związku Patriotycznego ?Grunwald?. Organizacja powstała w 1981 r. z inicjatywy post-moczarowskiej frakcji w PZPR, nazywanej frakcją Albina Siwaka lub ?betonem?. Miała być przeciwwagą dla ?Solidarności?. Jej działacze podczas stanu wojennego zwalczali opozycję za pomocą drukowanych niby-podziemnych fałszywek. Wprawdzie formalnie ZP ?Grunwald? istniał do 1995 r., ale jej czołowi działacze współtworzyli coraz to nowe prawicowe partie antysemickie, jak Stronnictwo Narodowe, czy Partia X. Kilku z nich znalazło w końcu przystań w Radiu Maryja, decydując o politycznym kierunku tej stacji radiowej. Radio Maryja miało duży wpływ na rozpropagowanie politycznego antysemityzmu, zwłaszcza wśród ludności wiejskiej, która jeszcze w połowie lat 1980. miała ambiwalentny, znacznie mniej wrogi stosunek do Żydów (o czym pisałam w książce ?Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej?, której ostatnie wydanie wyszło w 2005 r.)
 
Trzeba zaznaczyć, że polscy politycy, nawet ci nastawieni antysemicko, dość szybko uczyli się poprawności politycznej. Zwłaszcza po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej przekonali się, że publiczne wygłaszanie treści antysemickich czasem wywołać może międzynarodowy skandal, nie służy zatem karierze, zwłaszcza na salonach polityki europejskiej. Przekonał się o tym Maciej Giertych, poseł parlamentu europejskiego, gdy został potępiony niemal przez wszystkie frakcje euro-parlamentu za wydanie publikacji zawierającej antysemickie treści. Roman Giertych, gdy został wicepremierem nakazał usunięcie antysemickich treści z internetowych stron LPR i Młodzieży Wszechpolskiej.
 
Według badań sondażowych natężenie postaw antysemickich było w naszym kraju jednym z najwyższych w Europie. W badaniach zespołu pod kierownictwem prof. Ireneusza Krzemińskiego w 1992 r. około 30% respondentów wykazywało poglądy antysemickie. W powtórzonym przez niego w 2002 r. sondażu ? już 41% badanych określić można było jako antysemitów. W roku 2010 tendencja uległa odwróceniu ? większy odsetek badanych deklarował sympatię, niż antypatię względem Żydów (odpowiednio 31% i 27%). Tę tendencję potwierdziły sondaże w kolejnych latach. Zmianę zaobserwować można także na scenie politycznej. Liczące się partie prawicowe wyraźnie odcięły się od antysemityzmu ? i to wcale nie ze względu na poprawność polityczną. Przyczyn szukać można wielu, między innymi we wzorcach zapożyczanych z Zachodu, ale też w sytuacji politycznej w Izraelu, gdzie rządzą ugrupowania prawicowe, bliższe sercu polskiej prawicy. Z drugiej strony w ugrupowaniach lewicowych w niektórych krajach europejskich nasila się krytyka polityki rządu Izraela w kwestii palestyńskich. Argumentacja tych ugrupowań posługuje się czasem schematami bliskimi antysemickiej retoryce.
 
Należąca do Unii Europejskiej Polska zmienia się wprawdzie powoli, lecz systematycznie. Czerpie wzory z Zachodu, zarówno te dobre, jak i złe. Do tych ostatnich należy powstanie nowej siły politycznej, wzorowanej na zachodnioeuropejskiej eurosceptycznej nowej prawicy. Dla Ruchu Narodowego, który uformował się z ONR, Młodzieży Wszechpolskiej i Związku Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych po masowym Marszu Niepodległości w 2012 r., antysemityzm nie jest już jednak fundamentem programu, lecz jedynie jednym z kilku składników. Ważniejsze są antyimigracyjne fobie ? tak jak w zachodnioeuropejskich ruchach skrajnej prawicy.