Tadeusz Garbowski ? sylwetka twórcy świeckiej filozofii z przełomu XIX/XX wieku
 
Autor: Ignacy S. Fiut
 

Od tragicznej śmierci tego wybitnego myśliciela upłynęło już ponad 70 lat. W krakowskim środowisku naukowym był wychowawcą takich wybitnych profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, jak. prof. Roman J. Wojtusiak, prof. Włodzimierz Szewczuk i prof. Bronisław Ferenc. Był też jednym z myślicieli przełomu XIX I XX wieku, który rozwijał w oparciu o empiriokrytycyzm filozofię naukową oraz kulturę świecką, co nie przysparzało mu sympatii w ówczesnym środowisku akademickim Krakowa.
 
Życie, wychowanie i edukacja
 
Tadeusz Garbowski (1869-1940) urodził się w Złoczowie (Galicja Wschodnia, obecnie Ukraina Zachodnia) 15 czerwca 1869 roku, w rodzinie szlacheckiej. Jego rodzicami byli: ojciec Julian ? prokurator Sądu Okręgowego w Złoczowie, a następnie radca apelacyjny i matka ? Klementyna z Gryzieckich. Rodowód jego rodziny od strony ojca w linii prostej wywodził się od Zawiszy Czarnego z Garbowa. Jego dziad Marcin Tadeusz Garbowski był właścicielem ziemskim w okolicach Złoczowa. Jego matka była natomiast córką Radcy Magistratu miasta Lwowa. T. Garbowski miał również siostrę, Zofię, która urodziła się w 1865 roku, z którą łączyły go głębokie więzi emocjonalne, ale zmarła już w roku 1889 na niewydolność serca. Również stosunkowo wcześnie, bo w roku 1883, gdy T. Garbowski miał 14 lat, zmarł jego ojciec. Matka natomiast powtórny raz wyszła za mąż w roku 1886 za Polaka Jana de Kleeborna Gürtlera (Girtlera), który był prokuratorem we Lwowie, następnie awansował na Prokuratora Generalnego w Wiedniu, a w końcu na Prezydenta Senatu przy Trybunale Wiedeńskim. W związku z tymi faktami rodzina przeniosła się do Wiednia, a sam Garbowski dalszą karierę naukową również tam kontynuował. Jego matka zmarła w Wiedniu w roku 1902, została pochowana we Lwowie. Nagrobek na jej mogiłę zaprojektował sam Garbowski. Filozof nigdy nie był żonaty i prócz wyżej wymienionych osób nie posiadał żadnej bliższej rodziny.
 
Okres złoczowsko-lwowski
 
Początkowo nauki pobierał w domu, a we wrześniu 1878 r., w wieku 9 lat, wstąpił do gimnazjum im. Franciszka Józefa we Lwowie, które ukończył z wyróżnieniem 7 czerwca 1886 roku. Jego kolegami szkolnymi byli m.in. znany polityk Ernst Adam oraz późniejszy arcybiskup krakowski i kardynał ? Adam Sapieha. W okresie nauki w gimnazjum zawarł znajomość z ks. prof. Józefem Watzką, z którym łączyła go przyjaźń i zamiłowanie do piękna przyrody, szczególnie do motyli dziennych i nocnych (1). Po otrzymaniu matury jesienią 1886 roku pod naciskiem tradycji rodzinnej wstąpił na Wydział Prawa Uniwersytetu Lwowskiego, na którym studiował do końca roku akademickiego 1889/90, osiągając celujące wyniki. Jednocześnie podczas studiów prawniczych uczęszczał na wykłady z przyrodoznawstwa i składał z nich egzaminy, m.in. do profesorów: Benedykta Dybowskiego (1833-1930), Emila Dunikowskiego (1855-1924), J. B. Szpilmana (1855-1920) i Teofila Ciesielskiego (1846-1916). W roku 1889 rozpoczął także studia na Wydziale Filozoficznym dla studiów przyrodniczych Uniwersytetu Lwowskiego, zaś w roku 1891 podjął również studia na Uniwersytecie Wileńskim. W roku 1890 miał więc za sobą 4 lata studiów prawniczych oraz 1 rok studiów na Wydziale Filozoficznym.
 
Okres wiedeński
 
W związku z faktem przeniesienia się całej rodziny do Wiednia w 1891 r., Garbowski również przeniósł się do stolicy Monarchii Austriacko-Węgierskiej. Tam też kontynuował studia rozpoczęte we Lwowie. Zmienił również podejście do tradycyjnych badań systematyki fauny opartych na obserwacjach terenowych organizmów, które rozpoczął jeszcze pod kierownictwem Dybowskiego. W Wiedniu Garbowski podjął studia przyrodnicze, szczególnie w dziedzinie zoologii, gdzie słuchał wykładów wybitnych profesorów zoologii, a następnie z nimi współpracował: Karla Clausa (1835-1899), Friedricha Moritza Brauera (1832-1904), Karla Grobbena (1854-1945) oraz Bertolda Hatscheka (1854-1941). Tam też zapoznał się z metodami najnowszych badań z zakresu morfologii i anatomii mikroskopowej. Równocześnie w wolnym czasie pracował w Narodowym Muzeum Przyrodniczym w Wiedniu, zajmując się taksonomią pod kierownictwem dyrektora tego Muzeum ? Franza Brauera oraz kustosza, wybitnego entomologa ? Aloisa Rogenhofera (1832-1890). W roku 1892 odwiedził wraz z K. Grobbenem stację zoologiczną w Trieście, by poznać w naturalnym środowisku życia formy fauny morskiej niemożliwe do obserwacji w warunkach sztucznych, a następnie zbierał materiały faunistyczne, głównie owadów w Istrii i Alpach. W tym samym roku Garbowski po 4 latach studiów prawniczych i dwóch na Wydziale Filozoficznym (1 rok we Lwowie i 1 rok w Wiedniu) otrzymał uniwersyteckie absolutorium i przystąpił do pisania pracy doktorskiej nt. Materialien zur einer Lepidopterenfauna Galiziens?, którą obronił 22 lipca 1893 roku przed komisją pod przewodnictwem filozofującego psychologa empirycznego ? prof. Roberta Zimmermanna (1824-1898). Jeszcze w roku 1893 odbył podróż naukową, odwiedzając Pragę i ważniejsze centra naukowe w Niemczech, by zapoznać się z nowymi metodami pracy badawczej w dziedzinie zoologii. W Berlinie Karl August Möbius (1825-1908) ? wybitny zoolog i pionier ekologii ? udostępnił mu materiały tamtejszego Królewskiego Muzeum Przyrodniczego.
 
Po powrocie do Wiednia podjął pracę w Zakładzie Zoologii Karla Clausa ? wybitnego zoologa tamtych czasów, z którym ściśle współpracował. W tym samym czasie Wiedeńska Akademia Umiejętności przyjęła go w poczet honorowych współpracowników w Komisji Badań Głębinowych na Morzu Śródziemnym, a 9 czerwca 1894 roku został mianowany na naukowego współpracownika Oddziału Zoologicznego Cesarsko Królewskiego Narodowego Muzeum Przyrodniczego w Wiedniu. Równocześnie uczęszczał także na wykłady wybitnych uczonych tamtych czasów, m.in.: Alfreda Bergera, M. Wilckensa ? profesora morfologii i anatomii zwierząt domowych w Wiedeńskiej Akademii Rolniczej. Równocześnie uczestniczył także w wykładach: V. von Eberera, S. Eunera, muzykologa ? Eduarda Hanslika (1825-1904), filozofa i psychologa ? Wilhelma Jerusalema (1854-1923), F. Knauera, J. Schlaffera, oraz filozofów wiedeńskich: Ernsta Macha (1838-1916) oraz Adolpha Stöhra (1855-1921). Z dniem 1 listopada 1896 Garbowski objął obowiązki asystenta w Instytucie Zoologii i Anatomii Porównawczej u prof. K. Clausa, którym wtedy kierował prof. K. Grobben, zaś od 1 marca 1897 przeszedł do Zakładu Zoologii prof. B. Hatscheka, pod kierownictwem którego prowadził ćwiczenia ze studentami z morfologii i histologii oraz zajmował się utrzymaniem i katalogowaniem zbiorów. W zimowym semestrze roku akademickiego 1895/96 Garbowski pracował także w Instytucie Anatomicznym Uniwersytetu Wiedeńskiego, prowadząc badania nad embriologią porównawczą kręgowców i człowieka pod kierownictwem wybitnego anatoma porównawczego tamtych czasów ? prof. Ferdinanda Hochstettera (1861-1954).
 
W semestrze letnim 1896/1897 Garbowski habilitował się na podstawie rozprawy pt. Hyperienartige Amphipoden des Mittelmeeres, a w skład jego komisji habilitacyjnej wchodzili: Gustav Tschermak (1861-1954), F. Brauer, Julius Wiesner (1836-1919), K. Grobben i B. Hatschek. Jego wykład habilitacyjny nosił tytuł: O istocie komórek propagacyjnych. Wniosek komisji habilitacyjnej został zatwierdzony przez Ministerstwo Oświecenia 31 sierpnia 1897 r. Od zimowego semestru roku akademickiego 1897/98 rozpoczął wykłady w Uniwersytecie Wiedeńskim w charakterze docenta, pełniąc dalej funkcje asystenta w Zakładzie Zoologii prof. Hatscheka. W tym samym roku zajmował się również urządzeniem Sekcji Zoologicznej na Wystawie Jubileuszowej w Praterze wiedeńskim, a w 1899 r. wygłosił cykl wykładów popularnych o przemianie i ewolucji gatunków. Obowiązki akademickie dzielił z wyjazdami naukowo-badawczymi w Alpy i do Stacji Zoologicznej w Trieście. W tym samy czasie prowadził również zajęcia (kolegia) z filozofii inspirowane głównie epistemologią krytyczną empiriokrytyków, głównie Richarda Avenariusa i Ernsta Macha oraz myślą ewolucyjną Karola Darwina, Jana B. Lamarcka i Ernesta Haeckla, które zaowocowały wydaniem w późniejszym okresie najważniejszej jego pracy pt. Die Organismen und anorganische Weltbild. Erkenntnisskritische Materialien zur wissenschaftlichen Philosophie (1910). Kolegia te miały następujące tematy: Über das Lebensproblem ? O problemie życia (1904/5), Über Evolutionstheorien ? O teoriach ewolucji (1905/6), Der Mensch als Naturerscheinung ? Człowiek jako zjawisko naturalne (1906/7) oraz po przeniesieniu się do Krakowa na Uniwersytet Jagielloński Organismus und Gesellschat ? Organizm i społeczeństwo (1907/1908).
 
Okres krakowski
 
Dzięki zabiegom prof. Antoniego Wierzejskiego (1843-1916), który kierował w owym czasie Katedrą Zoologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Garbowski został zatrudniony na Wydziale Filozoficznym od 1 października 1898 roku. Na posiedzeniu Wydziału Filozoficznego 27 sierpnia 1898, po referacie Wierzejskiego prezentującym sylwetkę przyszłego badacza w sprawie przeniesienia habilitacji Garbowskiego z Wiednia do Krakowa, członkowie Wydziału jednogłośnie przychylili się do podania zainteresowanego i od 1 października 1898 rozpoczął on swą działalność w Uniwersytecie Jagiellońskim w charakterze asystenta i docenta. Zakład Zoologii, w którym Garbowski podjął pracę, mieścił się w Collegium Physicum w Krakowie przy ul. św. Anny 6. Po roku 1900 Wierzejski stopniowo podupadał na zdrowiu, nowy docent zastępował go na wykładach oraz zajęciach laboratoryjnych. W letnim półroczu 1898/1900 pracował jeszcze w Uniwersytecie Wiedeńskim, a w latach 1902-1903 odbył podróż naukową do Lipska, Jeny, Würzburga, Heidelbergu, Paryża, Neapolu i Roscoff ? jako stypendysta Akademii Umiejętności w Krakowie. Od roku 1900 Zakład Zoologii profesora Wierzejskiego wzbogacił się o drugiego docenta ? dr. Michała Siedleckiego, który w 1898 powrócił z kilkuletniej podróży naukowej z zagranicy. W roku 1903 prof. Wierzejski rozpoczął starania o profesury dla obydwóch docentów w Ministerstwie Oświecenia w Wiedniu i dekretem z 15 listopada 1903 roku obydwaj krakowscy docenci zostali mianowani tytularnymi profesorami nadzwyczajnymi ze wszystkimi prawami, ale bez przysługującego tym profesorom ustawowego uposażenia.
 
W latach 1906-1911 Garbowski buduje własną pracownię do prowadzenia badań biologicznych i psychogenetycznych, która zmieniała trzykrotnie lokalizacje, by w końcu przenieść się z ul. Kopernika do Collegium Novum. Od roku 1905 do 1909 Garbowski podjął wykłady z zoologii dla rolników, które wcześniej prowadził Wierzejski. W roku 1909 zarówno Garbowski, jak i Siedlecki stali się rzeczywistymi profesorami w dziedzinie zoologii decyzją Ministerstwa Oświecenia w Wiedniu.
 
W roku 1911 otrzymał Garbowski również tytuł profesora nadzwyczajnego filozofii w Uniwersytecie Jagiellońskim i objął jedną z dwóch funkcjonujących tam katedr filozofii. Kierujący tymi katedrami profesorowie filozofii: ks. dr Stanisław Pawlicki oraz dr Maurycy Straszewski z końcem roku akademickiego 1909/10 przeszli na emeryturę i obydwie katedry nie miały kierowników. Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego jedną katedrę zaproponował Tadeuszowi Garbowskiemu, a drugą Witoldowi Rubczyńskiemu. Po otrzymaniu nominacji profesora nadzwyczajnego (z tytułem i charakterem profesora zwyczajnego), Garbowski miał obowiązek wykładania 5 godzin filozofii tygodniowo oraz prowadzenia seminarium filozoficznego. Miał również w tym okresie pracować nad studium pt. Fryderyk Nietzsche a prawda biologiczna. Przejście Garbowskiego na stanowisko Kierownika Katedry Filozofii i nagła zmiana zainteresowań spowodowała kryzys w jego badaniach naukowych i właściwie przez 20 lat nie opublikował żadnej znaczącej pracy naukowej (2). Jedynie w tym okresie ukazuje się jedna jego praca naukowa ? La philosophie de l´Homogénisme w 1915 r. W tym okresie rozwija się w jego poszukiwaniach badawczych z pogranicza filozofii i biologii koncepcja nowej dziedziny badawczej ? psychologii  zwierząt, czyli właściwie ? zoopsychologii. Ta nowa nauka miała na celu dostarczanie argumentów naukowych, opartych na badaniach empirycznych, na rzecz jedności duchowo-świadomościowej świata istot żywych i człowieka.
 
Po zakończeniu I wojny światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości na swoim posiedzeniu Rada Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego przedłożyła umotywowany wniosek, by powołać pracownię w związku z seminarium filozoficznym, którym kierował, gdzie można by prowadzić badania empiryczne nad genetyką i rozwojem funkcji psychicznych, instynktów, objawów pamięci, użytkowania doświadczeń i intelektu, ze szczególnym uwzględnieniem tzw. niższych ustrojów (organizmów i ich grup). Była to dziedzina nauki dotąd w Polsce nieznana, kojarząca zagadnienia teoretyczno-filozoficzne z empirią i eksperymentem. Miała ona łączyć się ? jak sugerował Garbowski ? najściślej z problemami poznania i filozofii syntetycznej (?), dla psychologii zaś stanowić podobną podstawę jak ewolucjonistyczna morfogeneza i filogeneza dla anatomii? (3). Dopiero jednak, a był to okres zamętu po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, 5 maja 1922 roku postanowiono zwrócić się do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Rzeczypospolitej Polskiej z projektem utworzenia przy Oddziale II Seminarium Filozoficznego pod kierownictwem prof. Tadeusza Garbowskiego pracowni psychogenetycznej, jako integralnej części Oddziału, który otrzymał w związku z tym nazwę ? ?Seminarium Filozoficzne, Oddział II wraz z Pracownią Psychogenetyczną?, a Ministerstwo dekretem z 22 sierpnia 1922 zatwierdziło ten projekt. W roku akademicki 1919/20 Garbowski na życzenie Rady Wydziału Filozoficznego przejął obowiązki wykładów z dziedziny zoologii w zastępstwie za prof. Władysława Siedleckiego, który wyjechał do Wilna, wykłady wraz z demonstracjami, które prowadził również w roku akademickim 1920/1921.
 
Pełną aktywność filozoficzną w Uniwersytecie Jagielloński Garbowski rozpoczął w roku 1916/17, kiedy w semestrze letnim tego roku akademickiego wygłosił wykład nt. ?Nietzscheanizm a ewolucjonizm?, zaś w roku akademickim 1917/18 w semestrze zimowym przedstawił kolejny wykład na temat ?Ciała i duszy?. Do wykładów o treściach filozoficznych wrócił następnie w semestrze zimowym w roku akademickim 1925/26, przedstawiając wykład pt. ?Psychogenetyka?, w którym zakreślił koncepcję ewolucyjnego pochodzenie świadomości u zwierząt oraz człowieka. Następnie w semestrze zimowym roku akademickiego 1932/33 przedstawił nową dziedzinę badań naukowych ? zoopsychologię, a tytuł wykładu brzmiał ?Zoopsychologia porównawcza?. Z kolei w roku 1933/34 w semestrze zimowym omawiał współczesne koncepcje ewolucji w wykładzie pt. ?Ewolucjonizm?, zaś w ostatnim roku swej pracy zawodowej, tj. w latach 1934/35 w semestrze zimowym wygłosił wykład ? ?Zoopsychologia eksperymentalna?. We wszystkich tych wykładach rozwijał swój system filozoficzny, zbudowany w okresie studiów i pracy w Wiedniu, gdzie pod wpływem drugiego pozytywizmu ? empiriokrytycyzmu, ale i poglądów Augusta Comte?a i Herberta Spencera ? zbudował zarys własnego systemu filozoficznego, powstałego w oparciu o krytykę idealistycznych i dualistycznych elementów teorii poznania Kartezjusza oraz Immanuela Kanta, inspirowany ówczesnymi odkryciami w biologii, fizyce i chemii oraz o żywe dyskusje ze współczesnymi mu filozofami przyrody, który ogólnie można nazwać psychomonizmem, a w wymiarze metafizyczno-ontologicznym ? homogenizmem.
 
W latach 1928/29 przebywał w szpitalu i na urlopie zdrowotnym, a w roku 1935 przeszedł na emeryturę, co nastąpiło dokładnie 31 sierpnia tego roku. Na emeryturze dalej zajmował się pracami z dziedziny psychologii zwierząt i uczestniczył w badaniach, które prowadził Zakład Psychogenetyki powstały na bazie Pracowni Psychogenetycznej w roku akademickim 1925/26. W latach 1935-1939 Zakładem tym kierował prof. Michał Siedlecki. Zaś po odzyskaniu niepodległości w roku 1945 Zakład ten został odbudowany, a na jego czele stanął ? uczeń profesora Garbowskiego, jeden z najmłodszych międzywojennych doktorów habilitowanych (docentów) w UJ ? prof. dr hab. Roman J. Wojtusiak (1906-1987), który kierował nim bez przerwy do 1976 roku. W tym czasie Zakład ten kilkakrotnie zmieniał swoją nazwę, by oddawać zmiany w rozumieniu różnic między pojmowaniem psychiki i zachowania zwierząt oraz ludzi. Już w roku 1946 jego nazwę przemianowano z Zakładu Psychogenetyki na Zakład Psychologii i Etologii Zwierząt, następnie na Zakład Etologii i Psychologii Zwierząt, a następnie na Zakład Zoopsychologii i Etologii Zwierząt. W latach 1948-1975 był jednostką organizacyjną w stopniu Katedry na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi UJ.
 
Podczas ogólnie znanej akcji po wkroczeniu Niemców do Krakowa (Sonderaktion-Krakau) przeciw profesorom Uniwersytetu Jagiellońskiego 6 listopada 1939 roku, Garbowski, choć nie miał obowiązku jako już emerytowany profesor, zgłosił się na spotkanie z władzami okupacyjnymi i został aresztowany, a następnie wywieziony wraz z innymi uczonymi krakowskimi do Sachsenhausen, gdzie zmarł z wyczerpania i biegunki głodowej 9 stycznia 1940 roku (4). W czasie pobytu w obozie na kilka dni przed śmiercią wygłosił jeszcze wykład do współwięźniów poświęcony historii idealizmu (5). Garbowski zginał w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen pod Oranienburgiem, tym samym, w którym zmarł również prof. M. Siedlecki i przebywał prof. R. J. Wojtusiak do czasu wyratowania go stamtąd przez Karla von Frischa ? kolegę ze studiów i współpracownika z czasów wiedeńskich i niemieckich, który w roku 1973 wraz z Konradem Z. Lorenzem i Nico Tinbergenem otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny za stworzenie m.in. nowej dziedziny nauki ? etologii (6).
 
Ogólna charakterystyka elementów filozofii T. Garbowskiego
 
Garbowski dokonuje właściwie pełnej krytyki filozofii krytycznej Kanta twierdząc, ze jego metoda krytyczna oraz zbudowana w oparciu o nią synteza filozoficzna rezultatów poznania nie doprowadziła do pełnej krytyki umiarkowanego racjonalizmu (natywizmu) Kartezjusza i umiarkowanego empiryzmu J. Locke?a. O ile empiryzm Locke?a jest otwarty na krytykę, to koncepcja aprioryzmu I. Kanta milcząco przyjmuje dualizm kartezjański (duszy i ciała), i odrywa aprioryczne formy naoczności (oglądu świata) oraz systemu kategorii od doświadczenia i realnego myślenia. Buduje więc pomiędzy tymi dwiema warstwami podmiotu poznającego (ciałem i duszą), czyli warstwami oglądu empirycznego i poznawania racjonalnego świata ?ścianę?, niemożliwą do przekroczenia. W konsekwencji skutkuje to w dialektyce transcendentalnej antynomiami czystego rozumu, a więc agnostycyzmem ?odprzedmiotowionym? oraz założeniem istnienia niepoznawalnej ?rzeczy samej w sobie?. Taki model filozofii nie może ? zdaniem Garbowskiego ? służyć współczesnym naukom przyrodniczym, bo prowadzi je nie do właściwej metodologii szczegółowych nauk przyrodniczych, ale psychologicznych i społecznych, rozbicia przedmiotu ich poznania. Nie znaczy to, że krytyczne podejście Kanta jest niewłaściwe, lecz musi być doprowadzone do końca i zmodyfikowane, ale i wzbogacone o refleksję w duchu ewolucyjnym, która ukaże ewolucję rozwoju pojęć, aparatu percepcji oraz kategorii myślowych używanych w poznaniu. Garbowski przypomina, że wcześniej już G.W. F. Hegel pokazał, jak pojęcia ewoluują, ale nie zgadza się z nim w kwestii jego dialektycznego mechanizmu ich tworzenia i odnoszenia się do świata. Uważa, że to nie pojęcia szukają swego przedmiotu, ale że przedmiot szuka własnych pojęć i zadaniem filozofii jako szeroko rozumianej metodologii nauki oraz metafilozofii jest właśnie poszukiwanie dla nowo odkrytych przedmiotów poznania (danych w impresjach) adekwatnych pojęć. Ich prawda nie ma absolutnego charakteru, jak miało to miejsce u Hegla, ale bardziej relatywny, wynikający z porównywania przedmiotów poznania oraz związanych z nimi pojęć, które powinny być formalnie, tj. w reżimie logicznym i matematycznym analizowane i porównywane, by uchwycić ewoluującą i zmieniająca się rzeczywistość przedmiotową poznawalnego świata w relacji do rozwijającego się i ewoluującego podmiotu poznania. W tym nowym modelu filozofowania inspirowanym empiriokrytycyzmem, sądzi krakowski myśliciel, ważna jest nowa metafizyka fenomenalistyczna, która umożliwia tworzenie, odkrywanie i testowanie pod względem formalnym i empirycznym nowopowstałych pojęć i kategorii myślowych. Za takim podejściem filozoficznym stoją nowe odkrycia w dziedzinie fizyki, geometrii, logiki i matematyki nieklasycznej, ale i nauk biologicznych, fizjologii, genetyki i psychologii, a nawet socjologii.
 
Na gruncie współczesnej filozofii, prócz postulatów empiriokrytycyzmu, pozytywistycznych idei A. Comte?a, ewolucjonizmu filozoficznego zastosowanego przez H. Spencera do oglądu fenomenu życia i społeczeństwa, ważne są poglądy woluntarystyczne Schopenhauera i intuicjonizm oraz sposób rozumienia ewolucji życia przedstawiony przez H. Bergsona. W tym miejscu uważa, że witalizm H. Driescha inspirowany myślą Kanta, ale i Bergsonem jest błędnym kierunkiem rozwoju refleksji filozoficznej w naukach biologicznych, bo nie ma żadnego pokrycia w doświadczeniach empirycznych. Myśl filozoficzna A. Schopenhauera i Bergsona jest nadto przykładem konstruktywnym przekraczania ograniczeń rozumienia aprioryczności, które na filozofię oraz nauki szczegółowe narzucił idealizm królewieckiego filozofa. Potrzebna jest jednak w perspektywie rozwoju współczesnych nauk biologicznych w duchu ewolucjonizmu nowa metafizyka fenomenalistyczna, która umożliwi badaczom rozwój zarówno pojęć, jak i kategorii (meta-pojęć), które byłyby warunkami wszelkiego możliwego doświadczenia empirycznego, tj. jego opisu oraz intelektualnej, czyli teoretycznej interpretacji. Metafizyka ta jest z gruntu nauką filozoficzną, opartą na spekulacji, korzystającą z apercepcyjnych hiperfenomenów, dających możliwość i szansę przybliżonego (probabilistycznego) ujmowania prawdy o poznawanych przedmiotach, jednocześnie wykluczając tworzenie pojęć absolutnych, czy wskazywanie absolutnych kryteriów prawdziwości wiedzy o transcendentnym świecie. Świat bowiem i człowiek nieustannie się rozwijają i ewoluują, a prawda w danym momencie jest właściwie przystosowywaniem się (adaptacją) organizmów żywych oraz człowieka do ich warunków życia, które aktualnie panują w środowisku, i pozwalają im ekonomicznie i produktywnie egzystować.
 
Konieczna jest tez zmiana założeń epistemologicznych dotyczących genezy aprioryczności zmysłowej oraz intelektualnej istot żywych oraz człowieka. W świetle ewolucji są one wynikiem dziejowego doświadczenia organizmów i człowieka, przekazywanych dziedzicznie i przez socjalizację oraz uczenie się jednostek żyjących w społecznościach, w przypadku człowieka w przestrzeniach jego duchowości, stanowiącej jego pamięć zbiorową, zewnętrzną względem indywiduów, które one mogą przetestowywać jednostkowo w osobistym doświadczeniu i przekazywać wyniki te w procesach komunikacji do owej duchowości zbiorowej. Garbowski sądzi więc, że należy odrzucić tezę Kanta, że aprioryczność człowieka, stanowiąca jego świat intellegibilny, ma nadprzyrodzone pochodzenie. Twierdzi, w świetle znanych mu badań na życiem istot żywych i człowieka, że cała aproryczność organizmów, włącznie z matematyką, geometrią i logiką wywodzi się z doświadczenia zmysłowego, dziedziczonego przez pokolenia i przekazywanego dziedzicznie, umożliwiającego procesy apercepcyjne, a w praktyce możliwość ewolucji wiedzy i jej służenia do praktycznego i skutecznego działania, właściwie adaptującego człowieka i inne istoty żywe do świata ich życia. W przypadku zwierząt funkcje te pełnią instynkty, gromadzone, testowane i wykorzystywane, będące źródłem ?przedwiedzy?, a w przypadku człowieka ? wyrażają się jako sprawcze dążenie do wiedzy przez ludzi, ich wrodzony popęd poznawczy. Poznanie jako integralna część fenomenu życia ? według Garbowskiego ? było więc postrzegane jako ewoluujące odzwierciedlanie (odbijanie ?świata w siebie?, w celu orientowania się w nim i adaptacji do aktualnie panujących tam warunków życia), co powinno służyć dalszemu jego utrzymaniu w formie osobniczej i gatunkowej, a więc ekonomizacji istnienia, które głosiła empiriokrytyczna zasada ekonomizacji myśli.
 
Jeśli chodzi o założenia ontologiczne tak sformułowanej teorii odbicia (odbijania) przez akty poznania wiedzy o świecie w podmiotach poznających, to musi nastąpić całkowite odrzucenie dualizmu oraz idealizmu obiektywnego i subiektywnego i materializmu ontologicznego. Wszystkie te kierunki rozwiązań ontologicznych są albo źródłem w procesie poznania zdwajania świata i dzielenia na fragmenty oraz przeciwstawiania go sobie w układzie przedmiotowym, albo redukcjonizmu do poziomu czysto duchowego lub czysto mechanicystycznego. Świat zatem, jeśli jest ?rzeczą samą w sobie?, to przypomina w obszarze analizy ontologicznej model monadystyczny G. Leibniza, zbliżony pod wieloma względami do wcześniej przedstawianych przedsokratycznych ? np. Talesa, Anaksymandra, Anaksagorasa i nawet Parmenidesa. Pod pewnymi względami również do Arystotelesa, u którego monady nie są do końca ?zamknięte?, ale w procesie doświadczania empirycznego są w stanie wyglądać (wglądać) do świata względem nich transcendentnego, kształtując na danym etapie rozwoju jego ontologiczny obraz. Świat ten jest jednak ze swej pierwotnej natury życiowej jeszcze czymś więcej: jest złożony z równych sobie, a więc jednorodnych elementów, o jakich mówili empiriokrytycy. Nie są one ani materialne, ani duchowe, ale posiadają w sobie możliwości przyjęcia na poziomie ontologicznym (po poznawczej ontologizacji) tych ich form istnienia, choć na poziomie bycia ich pierwotna natura jest jednorodna, a więc na tym poziomie świat zewnętrzny ma charakter monistyczny (jak u empiriokrytyków), który to pogląd niektórzy nazywają psychomonizmem (7).
 
Monistyczne postawy idealistyczne oraz materialistyczna, ale i dualistyczne, wspierają w człowieku jako jednostce o rodowodzie przyrodniczym i biologicznym zarówno pod względem ciała i duszy postawy egoistyczne kosztem altruistycznych, a w życiu zbiorowym jednostek, czyli społecznym, postawy związane z egoizmem zbiorowym, który przeradza się w totalitaryzm. Uzasadniany jest on z poziomu transcendentalnego religią lub ideologią, co musi rodzić ograniczenie wolności człowieka, a w praktyce wyzysk duchowy i materialny jednych przez drugich oraz ograniczać możliwość rozwijania jego własnego intelektu i harmonijnego istnienia jako jednostki ze swym środowiskiem naturalnym i społecznym. Tak więc ani kapitalizm, ani socjalizm nie jest moralnie poprawną drogą ustroju ? twierdził Garbowski w pierwszym wykładzie z socjologii w UJ, wygłoszonym w semestrze zimowym w roku akademickim 1907/1908 pt. ?Organizm i społeczeństwo? ? społecznego dla rozwoju człowieka w wymiarze duchowym oraz materialnym (8). Potrzebna jest zatem ?trzecia droga?, w której człowiek najpierw będzie rozwijał się intelektualnie i duchowo, a potem materialnie i społecznie, a św. Franciszek jest tego ponadczasowym wzorem. Warunkiem takich przemian był w opinii myśliciela pełny dostęp każdego człowieka do edukacji i pracy, które rozwijają ducha indywidualnego i zbiorowego narodu, wyrażającego się w tzw. ?akcji zbiorowej?, czynie, rzeczywistym solidaryzmie społecznym, u podstawy których leży twórcza praca zarówno materialna jak i duchowa. Warunkiem takiej zmiany społecznej jest najpierw rewolucja edukacyjna i moralna w jednostkach ludzkich, by następnie mogły tworzyć zdrowe społeczeństwo demokratyczne, kierujące się rzeczywistymi standardami sprawiedliwości społecznej. Tak widział rzecz jasna drogę wybicia się narodu polskiego na niepodległość.

Przypisy:
1 Wyrazem tej przyjaźni było nadanie odkrytej przez Garbowskiego w okolicach Szkła pod Lwowem formie motyla ? pazia królewskiego (Papilio machaon L.) nazwy Papilio Watzkai Machaonis nova aberratio. Por. T. Garbowski, Beitrag zur palaearctischen Rhopalocerenkunde, ? Soc.Ent.? 1891, R. 5, nr 20-22, s.154-156, 164-165, 169-170.
2 Z. Fedorowicz, R.J. Wojtusiak, Tadeusz Garbowski jako zoolog, (1869-1940). Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Memorabilia Zoologica 24, Wrocław ? Warszawa ? Kraków - Gdańsk 1972, s. 21-22.
3 Ibidem, s. 22.
4 Z osobistej rozmowy z prof. Romanem J. Wojtusiakiem, który również był aresztowany w czasie tej akcji niemieckiej przeciw profesorom Uniwersytetu Jagiellońskiego wynikało, że prof. T. Garbowski nie musiał przyjść na to spotkanie, jako emerytowany pracownik UJ. Jednak pomimo to Garbowski zgłosił się dobrowolnie na spotkanie, gdyż poczuwał się do obowiązku uczestniczenia w nim, bo miał poczucie przynależności do naukowej kultury niemieckiej, a właściwie austriackiej, z którą był ściśle związany, nie przypuszczając, podobnie jak prof. Wojtusiak, że w czasie rządów faszystowskich uległa ona tak ogromnemu zwyrodnieniu. Natomiast prof. Bronisław Ferens, który wywodził się ze Śląska Cieszyńskiego, pomimo że był pracownikiem UJ, nie zgłosił się na to spotkanie, bo znał z doświadczeń pogranicza rzeczywisty obraz stosunków panujących w ówczesnych Niemczech, a ponadto został zmobilizowany. Ostatecznie wyjechał z Krakowa i zataił swoje związki z UJ, podejmując jednocześnie pracę jako kreślarz w zakładzie prywatnym, co pozwoliło mu uniknąć pobytu, a może i śmierci w obozie koncentracyjnym. Wszystkie te wiadomości zdobyłem w czasie pisania pracy magisterskiej z dziedziny ornitologii w Zakładzie Zoopsychologii i Etologii Zwierząt UJ pod kierownictwem prof. B. Ferensa, którym kierował prof. R. J. Wojtusiak w latach 1970-1972.
5 Z. Fedorowicz, R.J. Wojtusiak, Tadeusz Garbowski jako zoolog (1869-1940), op. cit., s. 27.
6 Po informacji o Nagrodzie Nobla dla K. von Frischa, K. Lorenza i N. Tinbergena, na wtorkowym seminarium zakładowym w listopadzie 1973 roku prof. R. Wojtusiak wyraził opinię, że jeśliby nie wojna i okupacja, tragiczna śmierć nestora etologii, trudny okres dla tej dyscypliny w Polsce po wojnie, to ta nagroda powinna była zostać przyznana prof. T. Garbowskiemu i jego współpracownikom, którzy o wiele wcześniej zbudowali fundamenty tej nauki i rozwinęli ją już jako samodzielną dyscyplinę naukową prawie 30 lat wcześniej.
7 Por. T. Garbowski, Die Organismen und anorganischen Weltbild. Erkenntnisskritische Materialien zur wissenschaftlichen Philosophie, Verlag von Johann Ambrosius Barth, Leipzig 1910.
8 Por. T. Garbowski, Organizm a społeczeństwo. Biologiczne podstawy socjologii, Wydawnictwo Koła Filozoficznego UJ, Kraków 1908.
 

Forum Myśli Wolnej nr 54/2012, s. 14-22