O nauczaniu religii i etyki w szkole
 
Aneks
 
 
Materiał informacyjny na debatę na temat stanu, sytuacji i perspektyw nauczania religii i etyki w polskich szkołach
 
Informacje ogólne
 
Nauka religii powróciła do polskich szkół publicznych w 1990 r. na mocy porozumienia przyjętego przez Komisję Wspólną Przedstawicieli Rządu RP i Episkopatu Polski.
 
Ze względu na trwające wówczas w Sejmie prace nad nową ustawą o systemie oświaty, od 1 września 1991 r. zajęcia z religii w szkołach publicznych były organizowane w oparciu o przepisy wydanych przez ministra Edukacji Narodowej instrukcji dotyczących powrotu nauczania religii do szkoły w roku szkolnym 1990/91. Były to dwa dokumenty: instrukcja z 3 sierpnia 1990 r. opracowana w porozumieniu z Konferencją Episkopatu Polski oraz instrukcja z 24 sierpnia 1990 r. opracowana w porozumieniu z Kościołami oraz nierzymskokatolickimi związkami wyznaniowymi.
 
Podstawy prawne organizowania nauki religii i etyki
 
Przepisy dotyczące organizowania nauki religii w systemie oświaty publicznej, znajdują się w następujących aktach prawnych:
• Konstytucji RP – w art. 53 ust. 4, który stanowi, że religia kościoła lub innego związku wyznaniowego o regulowanej sytuacji prawnej może być przedmiotem nauczania w szkole,
• Konkordacie między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską podpisanym w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. – w art. 12,
• ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz. U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 j.t.) – w art. 20,
• pakiecie ustaw regulujących stosunki państwa z poszczególnymi Kościołami,
• ustawie z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 j.t.) – w art. 12,
• rozporządzeniu ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz. U. Nr 36, poz. 155, z późn. zm.).
 
Ostatni z wymienionych dokumentów zawiera również podstawę prawną organizowania zajęć z etyki.
 
Realizacja zajęć z religii i etyki
 
Nauczanie religii w systemie oświaty – organizowane na życzenie rodziców – prowadzone jest obecnie na terenie całej Polski przez ponad 20 kościołów i związków wyznaniowych, reprezentujących różne wyznania religii chrześcijańskiej, religię judaistyczną oraz islam. Zdecydowana większość uczniów uczęszcza na zajęcia z religii prowadzonej przez Kościół Katolicki.
 
Przepis art. 53 ust. 3 Konstytucji RP gwarantuje prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego zgodnie z przekonaniami ich rodziców. Jednocześnie przepisy art. 25 Konstytucji RP stanowią, że władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym, a stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi kształtowane są na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego.
 
Tak rozumiana zasada rozdziału Kościoła od państwa, a także zasada pomocniczości obu wspomnianych podmiotów w odniesieniu do wychowawczej roli rodziny nadaje nauczaniu religii charakter konfesyjny (zgodny z przekonaniami religijnymi rodziców), czyniąc określenie treści nauczania religijnego zadaniem władz zwierzchnich Kościoła lub związku wyznaniowego.
 
Znalazło to wyraz w treści § 4 wspomnianego wyżej rozporządzenia z 14 kwietnia 1991 r.: „Nauczanie religii odbywa się na podstawie programów opracowanych i zatwierdzonych przez właściwe władze zwierzchnie Kościołów i innych związków wyznaniowych i przedstawionych Ministrowi Edukacji Narodowej do wiadomości. Te same zasady stosuje się wobec podręczników do nauczania religii.”
 
Konsekwencją wspomnianych wyżej zasad ustrojowych jest również powierzenie Kościołom i związkom wyznaniowym odpowiedzialności za przygotowanie zawodowe nauczycieli religii.
 
Inaczej przedstawia się sprawa w odniesieniu do nauczania etyki. Intencją wprowadzenia tego przedmiotu było zapewnienie zajęć o charakterze wychowawczym dla uczniów, których rodzice nie zobowiązują szkoły do zorganizowania dla ich dzieci zajęć wspomagających wychowanie religijne zgodnie z ich przekonaniami. W tym przypadku odpowiedzialnym za określenie treści nauczania jest minister właściwy do spraw oświaty i wychowania. Ogólne cele nauczania i wychowania, zarówno w odniesieniu do programu wychowawczego szkoły, jak i w odniesieniu do programów nauczania etyki wyznaczają przepisy oświatowe.
 
Druga ważna uwaga: ani zajęcia z religii, ani z etyki nie są przedmiotami, które uczeń ma obowiązek wybrać. Uczeń może uczęszczać na zajęcia z religii (określonego wyznania), na zajęcia z etyki, może nie uczęszczać na zajęcia z żadnego z tych przedmiotów, może wreszcie – jeśli wyrazi takie życzenie – uczestniczyć zarówno w zajęciach z religii jak i z etyki (do uzgodnienia byłaby wówczas kwestia, którą z ocen umieścić na świadectwie jako ocenę z „religii/etyki”).
 
Wreszcie trzecia uwaga, która może być istotna dla przebiegu debaty: nie należy utożsamiać przedmiotu „etyka” z przedmiotem „filozofia”, który jest wprowadzany na IV etapie nauczania szkolnego.
 
Cele, treści i zalecenia dotyczące organizowania zajęć z etyki
 
Cele, treści nauczania, zalecane warunki i sposób realizacji zajęć z etyki na wszystkich etapach edukacyjnych zostały określone w podstawie programowej.
 
Obecnie w klasach I–III szkoły podstawowej i w klasach I–III gimnazjum obowiązuje podstawa programowa wprowadzona przepisami rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz. U. z 2009 r. Nr 4, poz. 17). Dopuszcza się również możliwość nauczania etyki według nowej podstawy programowej na tych etapach edukacyjnych, na których jeszcze nie zaczęła ona obowiązywać w odniesieniu do innych przedmiotów (czyli na II etapie edukacyjnym – w klasach IV–VI szkoły podstawowej oraz na IV etapie – w szkołach ponadgimnazjalnych).
 
Na I etapie edukacyjnym (klasy I–III szkoły podstawowej) zajęcia z etyki mają na celu przybliżenie dzieciom ważnych wartości etycznych na podstawie baśni, bajek i opowiadań, a także obserwacji życia codziennego. Ze względu na specyfikę dziecięcego rozumowania, w trakcie zajęć z etyki zaleca się analizę zachowania postaci literackich (z baśni, bajek, opowiadań itp.), postaci filmowych i telewizyjnych, aby uniknąć kłopotów wychowawczych wynikających z nadmiernej, nieuzasadnionej lub pochopnej krytyki wydarzeń z udziałem rówieśników.
 
Na II etapie edukacyjnym (klasy IV–VI szkoły podstawowej) zajęcia z etyki mają pomóc w kształtowaniu refleksyjnej postawy wobec człowieka, jego natury, powinności moralnych oraz wobec różnych sytuacji życiowych. Do zadań szkoły należy w szczególności wspieranie uczniów w poszukiwaniu wartości, ukazywanie sensu praw i obowiązków występujących w różnych sytuacjach społecznych oraz uczenie szacunku dla siebie i innych.
 
Zajęcia z etyki na III etapie edukacyjnym (klasy I–III gimnazjum) mają m.in. pomóc uczniom w rozpoznawaniu podstawowych wartości i dokonywaniu właściwej ich hierarchizacji, poznaniu specyficznych norm i wartości leżących u podstaw działalności publicznej i rozpoznawaniu sytuacji naruszających te normy, a także mają pomóc w podejmowaniu odpowiedzialności za siebie i innych.
 
Na IV etapie edukacyjnym (szkoły ponadgimnazjalne) zajęcia z etyki mają służyć rozwijaniu wrażliwości moralnej oraz własnej tożsamości, kształtowaniu rozpoznawania wartości moralnych, zdolności odróżniania dobra od zła, a także podjęciu samokontroli i pracy nad sobą. Na tym etapie wprowadzane są też podstawowe pojęcia i koncepcje etyczne.
 
Kwalifikacje nauczycieli etyki
 
Określone w opisany wyżej sposób cele kształcenia wymagają odpowiedniego przygotowania nauczycieli etyki.
 
Kwalifikacje wymagane od nauczycieli etyki określone są przepisami rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli (Dz. U. Nr 50, poz. 400).
 
W świetle przepisów omawianego. rozporządzenia stanowisko nauczyciela etyki w szkołach podstawowych, gimnazjach oraz szkołach ponadgimnazjalnych może zajmować osoba, która uzyskała poziom wykształcenia wymagany dla danego typu szkoły, tj. legitymuje się dyplomem ukończenia:
1) studiów wyższych na kierunku (specjalności) zgodnym z nauczanym przedmiotem oraz posiada przygotowanie pedagogiczne lub
2) studiów wyższych na kierunku, którego zakres określony w standardzie kształcenia dla tego kierunku studiów w grupie treści podstawowych i kierunkowych obejmuje treści nauczanego przedmiotu, oraz posiada przygotowanie pedagogiczne lub
3) studiów wyższych na kierunku (specjalności) innym niż wymieniony w pkt 1 i 2, a ponadto ukończyła studia podyplomowe w zakresie nauczanego przedmiotu oraz posiada przygotowanie pedagogiczne.
 
Zatem w szkołach podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych zajęcia z etyki może prowadzić nauczyciel, który ukończył studia na kierunku filozofia lub na kierunku, którego zakres określony w standardzie kształcenia dla tego kierunku studiów w grupie treści podstawowych i kierunkowych obejmuje treści nauczanego przedmiotu „etyka” albo który ukończył studia na dowolnym kierunku i studia podyplomowe z zakresu etyki.
 
Biorąc pod uwagę powyższe wymagania kwalifikacyjne oraz zakres treści przedmiotu „etyka” określony w podstawie programowej dla poszczególnych etapów edukacyjnych oraz z uwagi na fakt, że przedmiot ten ma przede wszystkim charakter zajęć wychowawczych, należy także przyjąć, że:
– w klasach I–III szkoły podstawowej zajęcia z etyki może prowadzić nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej,
– w klasach IV–VI szkoły podstawowej i w gimnazjum zajęcia z etyki może prowadzić nauczyciel-humanista, który w ramach studiów uzyskał przygotowanie z zakresu filozofii lub etyki.
 
Z powyższych ustaleń dotyczących kwalifikacji nauczycieli wynika, że osoby, które są uprawnione do prowadzenia zajęć z etyki stanowią dość liczną grupę w środowisku szkolnym, zatem brak nauczycieli etyki nie powinien stanowić przeszkody w organizowaniu zajęć z tego przedmiotu.
 
Przepisy szczegółowe wspomagające organizowanie zajęć z etyki
 
Przepisy dotyczące realizacji podstawy programowej z etyki wprowadzają ponadto możliwość zastosowania dodatkowych ułatwień organizacyjnych. W przypadku niewielkiej liczby uczniów wybierających etykę zalecane są rozwiązania organizacyjne umożliwiające prowadzenie zajęć w grupach różnowiekowych, łączących uczniów z całego etapu edukacyjnego. W takim przypadku treści nauczania powinny być podzielone na trzy moduły, nadające się do realizowania w dowolnej kolejności, bez uszczerbku dla zrealizowania całości. Takie rozwiązanie pozwala zorganizować zajęcia z etyki w każdej szkole, nawet przy małej liczbie zainteresowanych uczniów. W przypadku większej liczby uczniów zainteresowanych udziałem w zajęciach z etyki, szkoła może realizować zajęcia z tego przedmiotu w grupach łączących uczniów np. tylko z jednego rocznika (w grupach międzyoddziałowych).
 
Przy liczbie mniejszej niż siedmiu uczniów zainteresowanych etyką w szkole, organ prowadzący szkołę jest zobowiązany zapewnić im udział w zajęciach z etyki w grupie międzyszkolnej. Grupa taka nie powinna liczyć mniej niż 3 uczniów.
 
Programy nauczania etyki
 
Przepisy rozporządzenia w sprawie podstawy programowej stanowią bazę do opracowania przez nauczycieli programów nauczania etyki. Wymagania formalne, jakie powinien spełniać program, wynikają z przepisów rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 czerwca 2009 r. w sprawie dopuszczania do użytku w szkole programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników (Dz. U. Nr 89, poz. 730).
 
Zgodnie z art. 22a ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty nauczyciel przedstawia dyrektorowi szkoły program nauczania etyki. Dyrektor, po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej dopuszcza do użytku w szkole zaproponowany przez nauczyciela program i wpisuje do szkolnego zestawu programów nauczania.
 
W 2010 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej zainicjowało działania wspomagające nauczycieli etyki. W celu ułatwienia nauczycielom prowadzenia zajęć, Ośrodek Rozwoju Edukacji – na zlecenie Ministerstwa – ogłosił w sierpniu 2010 r. konkurs na opracowanie programu nauczania etyki dla II, III i IV etapu edukacyjnego. Informacja o konkursie została umieszczona na stronie internetowej Ośrodka www.bip.ore.edu.pl.
 
Nagrodzony w konkursie program autorstwa Anny Ziemskiej i Łukasza Malinowskiego pn. Ludzkie ścieżki. Kompleksowy program nauczania etyki na II, III i IV etapie edukacyjnym jest dostępny na stronie internetowej Ośrodka Rozwoju Edukacji w zakładce „Wdrożenie podstawy programowej”.
 
Dane statystyczne
 
Bazy statystyczne Systemu Informacji Oświatowej w Ministerstwie Edukacji Narodowej nie gromadzą danych dotyczących liczby uczniów uczęszczających na zajęcia z religii (różnych wyznań) i etyki.
 
Informacji takich – jako danych wrażliwych – nie zbierał także Główny Urząd Statystyczny, opracowujący zbiory statystyki oświatowej przed wprowadzeniem Systemu Informacji Oświatowej.
 
Jedynymi informacjami, które mogą zilustrować wzrost zainteresowania etyką są dane dotyczące liczby szkół, w których takie zajęcia są organizowane.
 
W ostatnich pięciu latach wzrost ten przedstawiał się następująco:
 
Typ szkoły
2007
2009
2011
Szkoła podstawowa
69
 182
362
Gimnazjum
79
299
390
Zasadnicza szkoła zawodowa
 4
 39
 47
Liceum ogólnokształcące
99
220
330
Liceum profilowane
 6
 16
 17
Technikum
 7
 94
123
 
Dane powyższe mają charakter orientacyjny – nie obejmują szkół artystycznych, liceów i techników uzupełniających oraz szkół policealnych, nie przedstawiają również informacji dotyczących grup międzyszkolnych.
 
Opracowała:
Grażyna PŁOSZAJSKA
radca ministra w Ministerstwie Edukacji Narodowej,
kwiecień 2012 r.