O nauczaniu religii i etyki w szkole
 
Aneks
 
 
Materiał informacyjny na debatę na temat stanu, sytuacji i perspektyw nauczania religii i etyki w polskich szkołach
 
Informacje ogólne
 
Nauka religii powróciła do polskich szkół publicznych w 1990 r. na mocy porozumienia przyjętego przez Komisję Wspólną Przedstawicieli Rządu RP i Episkopatu Polski.
 
Ze względu na trwające wówczas w Sejmie prace nad nową ustawą o systemie oświaty, od 1 września 1991 r. zajęcia z religii w szkołach publicznych były organizowane w oparciu o przepisy wydanych przez ministra Edukacji Narodowej instrukcji dotyczących powrotu nauczania religii do szkoły w roku szkolnym 1990/91. Były to dwa dokumenty: instrukcja z 3 sierpnia 1990 r. opracowana w porozumieniu z Konferencją Episkopatu Polski oraz instrukcja z 24 sierpnia 1990 r. opracowana w porozumieniu z Kościołami oraz nierzymskokatolickimi związkami wyznaniowymi.
 
Podstawy prawne organizowania nauki religii i etyki
 
Przepisy dotyczące organizowania nauki religii w systemie oświaty publicznej, znajdują się w następujących aktach prawnych:
??Konstytucji RP ? w art. 53 ust. 4, który stanowi, że religia kościoła lub innego związku wyznaniowego o regulowanej sytuacji prawnej może być przedmiotem nauczania w szkole,
??Konkordacie między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską podpisanym w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. ? w art. 12,
??ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz. U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 j.t.) ? w art. 20,
??pakiecie ustaw regulujących stosunki państwa z poszczególnymi Kościołami,
??ustawie z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 j.t.) ? w art. 12,
??rozporządzeniu ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz. U. Nr 36, poz. 155, z późn. zm.).
 
Ostatni z wymienionych dokumentów zawiera również podstawę prawną organizowania zajęć z etyki.
 
Realizacja zajęć z religii i etyki
 
Nauczanie religii w systemie oświaty ? organizowane na życzenie rodziców ? prowadzone jest obecnie na terenie całej Polski przez ponad 20 kościołów i związków wyznaniowych, reprezentujących różne wyznania religii chrześcijańskiej, religię judaistyczną oraz islam. Zdecydowana większość uczniów uczęszcza na zajęcia z religii prowadzonej przez Kościół Katolicki.
 
Przepis art. 53 ust. 3 Konstytucji RP gwarantuje prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego zgodnie z przekonaniami ich rodziców. Jednocześnie przepisy art. 25 Konstytucji RP stanowią, że władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym, a stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi kształtowane są na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego.
 
Tak rozumiana zasada rozdziału Kościoła od państwa, a także zasada pomocniczości obu wspomnianych podmiotów w odniesieniu do wychowawczej roli rodziny nadaje nauczaniu religii charakter konfesyjny (zgodny z przekonaniami religijnymi rodziców), czyniąc określenie treści nauczania religijnego zadaniem władz zwierzchnich Kościoła lub związku wyznaniowego.
 
Znalazło to wyraz w treści § 4 wspomnianego wyżej rozporządzenia z 14 kwietnia 1991 r.: ?Nauczanie religii odbywa się na podstawie programów opracowanych i zatwierdzonych przez właściwe władze zwierzchnie Kościołów i innych związków wyznaniowych i przedstawionych Ministrowi Edukacji Narodowej do wiadomości. Te same zasady stosuje się wobec podręczników do nauczania religii.?
 
Konsekwencją wspomnianych wyżej zasad ustrojowych jest również powierzenie Kościołom i związkom wyznaniowym odpowiedzialności za przygotowanie zawodowe nauczycieli religii.
 
Inaczej przedstawia się sprawa w odniesieniu do nauczania etyki. Intencją wprowadzenia tego przedmiotu było zapewnienie zajęć o charakterze wychowawczym dla uczniów, których rodzice nie zobowiązują szkoły do zorganizowania dla ich dzieci zajęć wspomagających wychowanie religijne zgodnie z ich przekonaniami. W tym przypadku odpowiedzialnym za określenie treści nauczania jest minister właściwy do spraw oświaty i wychowania. Ogólne cele nauczania i wychowania, zarówno w odniesieniu do programu wychowawczego szkoły, jak i w odniesieniu do programów nauczania etyki wyznaczają przepisy oświatowe.
 
Druga ważna uwaga: ani zajęcia z religii, ani z etyki nie są przedmiotami, które uczeń ma obowiązek wybrać. Uczeń może uczęszczać na zajęcia z religii (określonego wyznania), na zajęcia z etyki, może nie uczęszczać na zajęcia z żadnego z tych przedmiotów, może wreszcie ? jeśli wyrazi takie życzenie ? uczestniczyć zarówno w zajęciach z religii jak i z etyki (do uzgodnienia byłaby wówczas kwestia, którą z ocen umieścić na świadectwie jako ocenę z ?religii/etyki?).
 
Wreszcie trzecia uwaga, która może być istotna dla przebiegu debaty: nie należy utożsamiać przedmiotu ?etyka? z przedmiotem ?filozofia?, który jest wprowadzany na IV etapie nauczania szkolnego.
 
Cele, treści i zalecenia dotyczące organizowania zajęć z etyki
 
Cele, treści nauczania, zalecane warunki i sposób realizacji zajęć z etyki na wszystkich etapach edukacyjnych zostały określone w podstawie programowej.
 
Obecnie w klasach I?III szkoły podstawowej i w klasach I?III gimnazjum obowiązuje podstawa programowa wprowadzona przepisami rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz. U. z 2009 r. Nr 4, poz. 17). Dopuszcza się również możliwość nauczania etyki według nowej podstawy programowej na tych etapach edukacyjnych, na których jeszcze nie zaczęła ona obowiązywać w odniesieniu do innych przedmiotów (czyli na II etapie edukacyjnym ? w klasach IV?VI szkoły podstawowej oraz na IV etapie ? w szkołach ponadgimnazjalnych).
 
Na I etapie edukacyjnym (klasy I?III szkoły podstawowej) zajęcia z etyki mają na celu przybliżenie dzieciom ważnych wartości etycznych na podstawie baśni, bajek i opowiadań, a także obserwacji życia codziennego. Ze względu na specyfikę dziecięcego rozumowania, w trakcie zajęć z etyki zaleca się analizę zachowania postaci literackich (z baśni, bajek, opowiadań itp.), postaci filmowych i telewizyjnych, aby uniknąć kłopotów wychowawczych wynikających z nadmiernej, nieuzasadnionej lub pochopnej krytyki wydarzeń z udziałem rówieśników.
 
Na II etapie edukacyjnym (klasy IV?VI szkoły podstawowej) zajęcia z etyki mają pomóc w kształtowaniu refleksyjnej postawy wobec człowieka, jego natury, powinności moralnych oraz wobec różnych sytuacji życiowych. Do zadań szkoły należy w szczególności wspieranie uczniów w poszukiwaniu wartości, ukazywanie sensu praw i obowiązków występujących w różnych sytuacjach społecznych oraz uczenie szacunku dla siebie i innych.
 
Zajęcia z etyki na III etapie edukacyjnym (klasy I?III gimnazjum) mają m.in. pomóc uczniom w rozpoznawaniu podstawowych wartości i dokonywaniu właściwej ich hierarchizacji, poznaniu specyficznych norm i wartości leżących u podstaw działalności publicznej i rozpoznawaniu sytuacji naruszających te normy, a także mają pomóc w podejmowaniu odpowiedzialności za siebie i innych.
 
Na IV etapie edukacyjnym (szkoły ponadgimnazjalne) zajęcia z etyki mają służyć rozwijaniu wrażliwości moralnej oraz własnej tożsamości, kształtowaniu rozpoznawania wartości moralnych, zdolności odróżniania dobra od zła, a także podjęciu samokontroli i pracy nad sobą. Na tym etapie wprowadzane są też podstawowe pojęcia i koncepcje etyczne.
 
Kwalifikacje nauczycieli etyki
 
Określone w opisany wyżej sposób cele kształcenia wymagają odpowiedniego przygotowania nauczycieli etyki.
 
Kwalifikacje wymagane od nauczycieli etyki określone są przepisami rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli (Dz. U. Nr 50, poz. 400).
 
W świetle przepisów omawianego. rozporządzenia stanowisko nauczyciela etyki w szkołach podstawowych, gimnazjach oraz szkołach ponadgimnazjalnych może zajmować osoba, która uzyskała poziom wykształcenia wymagany dla danego typu szkoły, tj. legitymuje się dyplomem ukończenia:
1)?studiów wyższych na kierunku (specjalności) zgodnym z nauczanym przedmiotem oraz posiada przygotowanie pedagogiczne lub
2)?studiów wyższych na kierunku, którego zakres określony w standardzie kształcenia dla tego kierunku studiów w grupie treści podstawowych i kierunkowych obejmuje treści nauczanego przedmiotu, oraz posiada przygotowanie pedagogiczne lub
3)?studiów wyższych na kierunku (specjalności) innym niż wymieniony w pkt 1 i 2, a ponadto ukończyła studia podyplomowe w zakresie nauczanego przedmiotu oraz posiada przygotowanie pedagogiczne.
 
Zatem w szkołach podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych zajęcia z etyki może prowadzić nauczyciel, który ukończył studia na kierunku filozofia lub na kierunku, którego zakres określony w standardzie kształcenia dla tego kierunku studiów w grupie treści podstawowych i kierunkowych obejmuje treści nauczanego przedmiotu ?etyka? albo który ukończył studia na dowolnym kierunku i studia podyplomowe z zakresu etyki.
 
Biorąc pod uwagę powyższe wymagania kwalifikacyjne oraz zakres treści przedmiotu ?etyka? określony w podstawie programowej dla poszczególnych etapów edukacyjnych oraz z uwagi na fakt, że przedmiot ten ma przede wszystkim charakter zajęć wychowawczych, należy także przyjąć, że:
??w klasach I?III szkoły podstawowej zajęcia z etyki może prowadzić nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej,
??w klasach IV?VI szkoły podstawowej i w gimnazjum zajęcia z etyki może prowadzić nauczyciel-humanista, który w ramach studiów uzyskał przygotowanie z zakresu filozofii lub etyki.
 
Z powyższych ustaleń dotyczących kwalifikacji nauczycieli wynika, że osoby, które są uprawnione do prowadzenia zajęć z etyki stanowią dość liczną grupę w środowisku szkolnym, zatem brak nauczycieli etyki nie powinien stanowić przeszkody w organizowaniu zajęć z tego przedmiotu.
 
Przepisy szczegółowe wspomagające organizowanie zajęć z etyki
 
Przepisy dotyczące realizacji podstawy programowej z etyki wprowadzają ponadto możliwość zastosowania dodatkowych ułatwień organizacyjnych. W przypadku niewielkiej liczby uczniów wybierających etykę zalecane są rozwiązania organizacyjne umożliwiające prowadzenie zajęć w grupach różnowiekowych, łączących uczniów z całego etapu edukacyjnego. W takim przypadku treści nauczania powinny być podzielone na trzy moduły, nadające się do realizowania w dowolnej kolejności, bez uszczerbku dla zrealizowania całości. Takie rozwiązanie pozwala zorganizować zajęcia z etyki w każdej szkole, nawet przy małej liczbie zainteresowanych uczniów. W przypadku większej liczby uczniów zainteresowanych udziałem w zajęciach z etyki, szkoła może realizować zajęcia z tego przedmiotu w grupach łączących uczniów np. tylko z jednego rocznika (w grupach międzyoddziałowych).
 
Przy liczbie mniejszej niż siedmiu uczniów zainteresowanych etyką w szkole, organ prowadzący szkołę jest zobowiązany zapewnić im udział w zajęciach z etyki w grupie międzyszkolnej. Grupa taka nie powinna liczyć mniej niż 3 uczniów.
 
Programy nauczania etyki
 
Przepisy rozporządzenia w sprawie podstawy programowej stanowią bazę do opracowania przez nauczycieli programów nauczania etyki. Wymagania formalne, jakie powinien spełniać program, wynikają z przepisów rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 czerwca 2009 r. w sprawie dopuszczania do użytku w szkole programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników (Dz. U. Nr 89, poz. 730).
 
Zgodnie z art. 22a ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty nauczyciel przedstawia dyrektorowi szkoły program nauczania etyki. Dyrektor, po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej dopuszcza do użytku w szkole zaproponowany przez nauczyciela program i wpisuje do szkolnego zestawu programów nauczania.
 
W 2010 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej zainicjowało działania wspomagające nauczycieli etyki. W celu ułatwienia nauczycielom prowadzenia zajęć, Ośrodek Rozwoju Edukacji ? na zlecenie Ministerstwa ? ogłosił w sierpniu 2010 r. konkurs na opracowanie programu nauczania etyki dla II, III i IV etapu edukacyjnego. Informacja o konkursie została umieszczona na stronie internetowej Ośrodka www.bip.ore.edu.pl.
 
Nagrodzony w konkursie program autorstwa Anny Ziemskiej i Łukasza Malinowskiego pn. Ludzkie ścieżki. Kompleksowy program nauczania etyki na II, III i IV etapie edukacyjnym jest dostępny na stronie internetowej Ośrodka Rozwoju Edukacji w zakładce ?Wdrożenie podstawy programowej?.
 
Dane statystyczne
 
Bazy statystyczne Systemu Informacji Oświatowej w Ministerstwie Edukacji Narodowej nie gromadzą danych dotyczących liczby uczniów uczęszczających na zajęcia z religii (różnych wyznań) i etyki.
 
Informacji takich ? jako danych wrażliwych ? nie zbierał także Główny Urząd Statystyczny, opracowujący zbiory statystyki oświatowej przed wprowadzeniem Systemu Informacji Oświatowej.
 
Jedynymi informacjami, które mogą zilustrować wzrost zainteresowania etyką są dane dotyczące liczby szkół, w których takie zajęcia są organizowane.
 
W ostatnich pięciu latach wzrost ten przedstawiał się następująco:
 
Typ szkoły
2007
2009
2011
Szkoła podstawowa
69
?182
362
Gimnazjum
79
299
390
Zasadnicza szkoła zawodowa
?4
?39
?47
Liceum ogólnokształcące
99
220
330
Liceum profilowane
?6
?16
?17
Technikum
?7
?94
123
 
Dane powyższe mają charakter orientacyjny ? nie obejmują szkół artystycznych, liceów i techników uzupełniających oraz szkół policealnych, nie przedstawiają również informacji dotyczących grup międzyszkolnych.
 
Opracowała:
Grażyna PŁOSZAJSKA
radca ministra w Ministerstwie Edukacji Narodowej,
kwiecień 2012 r.