Z książki Andrzeja Nowickiego ?1000 lat zatargów z papieżami?
 
Rozdział VI. Dzieje inkwizycji w Polsce
 
Inkwizytorami z urzędu byli i są do dziś dnia biskupi1. Posiadając uprawnienia inkwizytorskie poszczególni biskupi tropili, sądzili i palili na stosach ?heretyków?, czyli przeciwników wszechwładzy politycznej duchowieństwa katolickiego. Między innymi około roku 1315 biskup wrocławski Henryk z Wierzbna spalił w Świdnicy około 50 heretyków wraz z żonami i dziećmi2. W roku 1349 biskup wrocławski Przecław z Pogorzeli spowodował spalenie na stosie przywódcy chłopskiej ?herezji? biczowników3, w roku 1439 biskup poznański Andrzej z Bnina Opaliński spalił na stosie pięciu księży husyckich4, w roku 1539 z wyroku biskupiego została spalona socynianka Katarzyna Weyglowa-Zalaszowska5. Zachowało się wiele dokumentów i wyroków, świadczących o żywej działalności inkwizytorskiej biskupów polskich z kardynałem Zbigniewem Oleśnickim na czele6. Biskupi, jako pełnoprawni inkwizytorzy herezji z urzędu, posiadali prawo mianowania dowolnej ilości inkwizytorów, zależnie od potrzeby. Na przykład wspomniany już biskup wrocławski Henryk z Wierzbna mianował około roku 1314 trzech inkwizytorów: Arnolda, Gostka i Pawła z Bantsch7.
 
Poza biskupami inkwizytorami z urzędu byli i są - na mocy bulli papieża Jana XXII z roku 1328 - wszyscy kolejni prowincjałowie zakonu dominikanów8 posiadając - na równi z biskupami - prawo mianowania dowolnej ilości inkwizytorów. Z prawa tego oczywiście często korzystali. Między innymi w roku 1454 prowincjał zakonu dominikanów Jakub z Bydgoszczy mianował Jakuba z Dzierżoniowa inkwizytorem na diecezję gnieźnieńską, poznańską, włocławską i płocką9.
 
Prócz inkwizytorów z urzędu (biskupów i prowincjałów zakonu dominikańskiego) oraz inkwizytorów, których oni mianowali, działali na terenie Polski inkwizytorzy bezpośrednio mianowani przez papieży. Między innymi dnia 17 kwietnia 1257 roku papież Aleksander IV mianował inkwizytorami na diecezje polskie graniczące z Czechami franciszkanów: Bartłomieja z Brna i Lamberta, Niemca z Pragi10; dnia 1 maja 1318 roku papież Jan XXII mianował jednocześnie czterech inkwizytorów na diecezje krakowską i wrocławską: franciszkanów Hartmanna z Pilzna i Mikołaja Hospodyńca oraz dominikanów: Peregryna i Koldę z Opola11, a na początku 1326 roku jeszcze sześciu inkwizytorów12; w roku 1427 papież Marcin V mianował przeora Jana z Krakowa inkwizytorem generalnym na Polskę13, a w roku 1429 Jana Braseatorisa-Piwowarczyka inkwizytorem wrocławskim14; dnia 25 lipca 1550 roku papież Juliusz III mianował Stanisława Hozjusza inkwizytorem na Pomezanię15. Zresztą rodzaj nominacji na inkwizytora był rzeczą mało istotną, ponieważ każdy inkwizytor - bez względu na to, czy mianował go sam papież, czy biskup, czy prowincjał zakonu - był zawsze przedstawicielem papieża, co z naciskiem podkreśla także ksiądz Grabowski: ?Inkwizytor, chociaż mianowany przez zwierzchnika zakonnego, był delegatem papieża, a nie zakonu... Trybunał inkwizycyjny był sądem delegowanym Stolicy Apostolskiej?16.
 
Poza wspomnianymi już inkwizytorami-biskupami okrucieństwem inkwizytorskim wsławili się szczególnie następujący inkwizytorzy:
 
Dominikanin Jan Polak, który około roku 1305 uwięził, ściął i spalił wielu heretyków17.
 
Dominikanin Wacław z Wrocławia, który w latach 1346-1348 spalił wielu heretyków, przeważnie kobiet18.
 
Dominikanin Jan Chryzostom, inkwizytor poznański, który około 1348 roku ?nawrócił? (zapewne torturami) wielu heretyków, ?upartych zaś, osobliwie niewiasty, publicznie spalić rozkazał?19.
 
Dominikanin Stanisław z Krakowa, inkwizytor generalny, który w latach 1351-1360, z pomocą współpracowników spalił wielu heretyków20.
 
Dominikanin Szczepan Polak, inkwizytor krakowski, który w latach 1383-1421 ,,zwalczał heretyków słowem, piórem, mieczem i ogniem?21.
 
Dominikanin Piotr Cantoris, który około roku 1404 ?wielu heretyków skazał na śmierć?22.
 
Przeor dominikanów krakowskich Jan, inkwizytor generalny, który w latach 1427-1428 ?niezliczonych husytów śmiercią ukarał?23.
 
Dominikanin Jan Braseatoris-Piwowarczyk, inkwizytor wrocławski z nominacji papieża Marcina V, który około roku 1429 ?prześladując heretyków, olbrzymią ich ilość, wszelkiego stanu i płci, ukarał publicznie ogniem, mieczem i szubienicą?24.
 
Dominikanin Mikołaj Advocati, inkwizytor generalny, który około roku 1447 palił publicznie husytów25.
 
Dominikanin Jakub Grzymała, inkwizytor generalny, który w latach 1450-1453 na rynku krakowskim publicznie palił husytów26.
 
Dominikanin Wojciech z Płocka, który w roku 1505 uwięził 20 fossariuszy, szlachtę i mężczyzn zwolnił, a kobiety z ludu ?wszystkie z obnażonymi plecami przez miasto prowadzone, rózgami chłostane, nareszcie żywcem spalone zostały?27.
 
Dominikanin Andrzej, inkwizytor lwowski, który również palił fossariuszy; dominikanin Mikołaj ze Żnina, inkwizytor krakowski, który z przeciwnikami prowadził długie dysputy, a gdy ich nie mógł przekonać, palił ich na stosie28.
 
Sporą ilość faktów tego rodzaju zawdzięczamy przede wszystkim zakonnikowi dominikańskiemu, księdzu Sadokowi Barączowi, który ?z prawdziwie inkwizytorską przyjemnością? wygrzebywał z Fontany i innych źródeł wiadomości o tym ?jak żywcem palono różniących się w przekonaniach religijnych?29.
 
Zresztą ksiądz Barącz wyliczał te fakty nie tylko dla własnej przyjemności, ale dla ukazania światu zasług własnego zakonu, aby dowieść, że Polska nie była ?gorsza? od Hiszpanii, ?ponieważ tak dobrze jak gdzie indziej karano w Polsce heretyków?. Historycy klerykalni dzielą się bowiem na dwa obozy. Jeden tendencyjnie przemilcza okrucieństwa inkwizycji, uważając je za plamę hańbiącą kościół katolicki, drugi obóz natomiast - do którego należy ksiądz Barącz - mniej się lęka oskarżenia o okrucieństwo niż ?o indyferentyzm, czyli obojętność haniebną w rzeczach tyczących się wiary i obyczajów?30.
 
Gdyby nie ten drugi obóz, dawno by już wszelkie archiwa inkwizycji uległy doszczętnemu zniszczeniu i społeczeństwu naszemu wmówiono by, że Polska była krajem jakiejś wyjątkowej w świecie tolerancji religijnej. Ilu było w Polsce inkwizytorów? Bzowski wyliczył 38, ale tylko spośród bardziej znanych dominikanów; ksiądz Fabisz wyliczył 43; ksiądz Barącz 55; Teodor Wierzbowski 46. Najpoważniejszym błędem tych katalogów jest oparcie się na czysto formalnej podstawie (nominacjach i tytułach), w wyniku czego pominięci zostali wszyscy inkwizytorzy z urzędu, a wyliczeni zostali jedynie ich mniej ważni pomocnicy, gdy tymczasem jedyną podstawą do wciągania do katalogu powinna być żywa działalność inkwizytorska. Uprawnienia inkwizytorskie posiadało tyle osób, że przy wzięciu za podstawę uprawnień ,,nie podobna zebrać i wyliczyć wszystkich inkwizytorów?31.
 
Ile było w Polsce ofiar inkwizycji? Kochanowski sądzi, że inkwizytorzy polscy wydali zaledwie ?kilkaset krwawych wyroków?32, wziął jednak fakty, o których wiemy, za całość faktów, które się zdarzyły, nie uwzględniając tej okoliczności, że przecież w ciągu kilku stuleci zacierano starannie ślady inkwizycyjnych zbrodni, paląc archiwa trybunałów inkwizycyjnych, po których pozostały dziś zaledwie okruchy w rodzaju odnalezionego i opublikowanego przez Bolesława Ulanowskiego protokołu badania 11 heretyczek świdnickich przez inkwizytora Jana Szwenkinfelda w 1332 roku33.
 
Pierwsza i jak dotąd jedyna historia inkwizycji - ?Historia inquisitionis haereticae pravitatis in orthodoxo Regno Poloniae amplum volumen? - napisana między 1606 a 1637 r. przez dominikanina Stanisława (Abrahama) Bzowskiego - pozostała w rękopisie, z którym nie wiadomo co się stało i którego, zdaje się, żaden historyk polski na oczy nie widział34.
 
Kogo inkwizytorzy palili na stosach? Od połowy XIII do końca XIV wieku biczowników, waldensów, begardów, beginki, fraticellów i dulcynistów; w XV wieku przede wszystkim husytów; na początku XVI wieku fossariuszy; w XVI i XVII wieku zwolenników reformacji; prócz tego osoby oskarżone o ateizm bądź wolnomyślicielstwo i ?czarownice?.
 
Pod względem społecznym głównymi ofiarami inkwizycji byli chłopi i proletariat miejski. Niektóre herezje były bowiem po prostu formą społecznego buntu chłopskiego, na przykład biczownicy (flagellatores), zwani przez kronikarzy ?sektą chłopską? (secta rusticorum)35.
 
Słaba znajomość marksizmu utrudniła historykowi niemieckiemu Troeltschowi właściwe przedstawienie zapowiedzianych tytułem ?teorii społecznych kościołów i grup chrześcijańskich?36. W języku polskim istnieją jednak popularne prace Beera i Kautskiego37, które zapoznają nas z obliczem społecznym palonych w Polsce heretyków (zwłaszcza boginek, dulcynistów i husytów) znacznie lepiej. niż to czyni ?klasyczny? Troeltsch.
 
Z zachowanych źródeł wynika, że również w Polsce historia średniowiecznych herezji jest w gruncie rzeczy historią nieustannych protestów eksploatowanego chłopstwa, a później także miejskich mas rzemieślniczych?38 przeciw uciskowi i nienasyconej chciwości papiestwa i jego agentur w Polsce.
 
Pierwszym pomnikiem prawa cesarskiego, ustanawiającym za herezję wyraźnie karę śmierci przez spalenie na stosie, była tak zwana ?konstytucja? cesarza Fryderyka II z 1224 roku39.
 
Papieże Honoriusz III, Innocenty IV, Aleksander IV, Klemens IV, Bonifacy VIII i inni w dziesiątkach bulli wyraźnie aprobują konstytucje Fryderyka II przeciw heretykom, ?nadając im tym samym formalnie moc obowiązującą we wszystkich państwach chrześcijańskich?40. Stwierdza to także ksiądz Grabowski, pisząc, że ?konstytucje cesarza Fryderyka II przeciw heretykom stały się kanonem, który przez długi okres stosowali władcy świeccy. Były one umieszczane w statutach królewskich i książęcych, państwowych i miejskich. Wielokrotnie papieże przypominają je władcom świeckim i domagają się ich wykonania i umieszczenia w swoich statutach pod grozą ekskomuniki?41. Twierdzenie to uzasadnia ksiądz Grabowski bogatą i sumienną dokumentacją.
 
Również władcom polskim papieże nakazywali palić heretyków wskazanych przez inkwizytorów. Szczególnie interesujące są listy papieża Marcina V do Jagiełły, w których papież rozprasza skrupuły moralne króla dowodząc, iż ?nie może się nazywać zbrodnią, cokolwiek podjęte jest w obronie wiary katolickiej?42, a także w sposób niesłychanie zręczny wskazuje na wspólność interesów klas panujących i papiestwa w zwalczaniu heretyków ze względu na rewolucyjne idee społeczne herezji husyckiej. Warto przypomnieć to uzasadnienie: ?Przeciw tym przeto odstępcom - pisze papież Marcin V do Jagiełły dnia l października 1429 roku - powinna cię jako katolickiego króla zapalić nie tylko obraza religii chrześcijańskiej, ale i wywrócenie całego porządku społecznego i zdeptanie władzy królewskiej przez ich gorszącą i zgubną naukę, gdy pomienieni kacerze twierdzą zuchwale... że nie należy królom podlegać, że wszystko powinno być wspólne i wszyscy są między sobą równymi?43.
 
Teraz rozumiemy już skwapliwość władzy świeckiej w użyczaniu pomocy ?świeckiego ramienia? inkwizytorom. Przecież heretycy ?to byli socjaliści i komuniści swego czasu... napadali na zasadę własności? ? wyjaśnia za Doellingerem ksiądz Szcześniak w ?Słowniku apologetycznym wiary katolickiej? - i ?dokładne dosyć pojęcie o znaczeniu inkwizycji w kościele może dać porównanie jej z państwową policją?44.
 
Zadaniem inkwizytorów zaś było przekonanie władzy świeckiej, że ta policja kościelna funkcjonuje nie tylko w interesie papiestwa i jego agentur, ale również w interesie ?państwa?, czyli w interesie panowania szlachty nad chłopami.
 
Oskarżenie większości heretyków, że pragnęli wywrócić istniejący porządek społeczny było oskarżeniem niewątpliwie słusznym. Istotą ówczesnego porządku społecznego była krzywda mas ludowych, a zadaniem duchowieństwa było religijne sankcjonowanie tego porządku i wpajanie masom ludowym posłuszeństwa dla panów.
 
Zadaniem inkwizytorów było wyszukiwanie przywódców mas ludowych i kwalifikowanie rewolucyjnych idei społecznych jako herezji. W płomieniach stosów inkwizycyjnych ginęli przede wszystkim bojownicy o sprawiedliwość społeczną, napiętnowani przez inkwizytorów jako wrogowie religii. Inkwizycja była więc przede wszystkim instytucją antyludową.
 
W XV wieku zadaniem zleconym inkwizytorom polskim przez papieży było skłócenie Polski z Czechami. Papieże, działając w interesie cesarzy, starali się wbić klin między Polskę a Czechy, aby w ten sposób ułatwić cesarstwu zagarnięcie Czech.
 
Zadaniom mianowanego przez papieża Marcina V inkwizytora Jana z Krakowa było, żeby Czesi-husyci ?nabrali wstrętu do Polski?45. Podobny cel miały prowokowane przez inkwizytora Zbigniewa Oleśnickiego tumulty anty-husyckie.
 
W pewnych okresach historycznych miała więc działalność inkwizytorów w Polsce wyraźne zadania polityczne, sprzeczne z państwowymi interesami Polski.
 
Wreszcie trzeba pamiętać i o tym, że działalność inkwizytorów poważnie hamowała rozwój kulturalny naszego narodu. ,,Sam fakt istnienia tego rodzaju grozy i postrachu na spekulacje (samodzielne myślenie) należał w Polsce do rzędu tych ujemnych czynników dziejowych, które współdziałały z ogółem przyczyn długiego szeregu rozlicznych a uderzających dowodów wyjątkowej niekiedy stężałości umysłowej i zacofania narodu? i wytworzenia się ,,zatęchłej atmosfery duchowej Rzeczpospolitej XVII i (pierwszej połowy) XVIII wieku46.
 
 
Skanowanie: legaba
 
Przypisy:
1 Ksiądz Szcześniak, ?Słownik apologetyczny wiary katolickiej?. Warszawa 1894, tom II, str. 51.
2 Kazimierz Dobrowolski, ?Pierwsze sekty religijne w Polsce?, w trzecim roczniku ?Reformacji w Polsce? (1924), str. 178; Tadeusz Silnicki, ?Dzieje i ustrój kościoła na Śląsku?, Kraków 1939. str. 379
3 Dobrowolski, j. w., str. 172.
4 Długosz, księga XII, pod rokiem 1439.
5 Hr. Krasiński, ?Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce?. Warszawa, 1904, tom I, str. 88.
6 Na przykład opublikowany w ,,Cod. epistolaris saeculi XV?, Kraków 1851, tom II, dokument 176 - wyrok Oleśnickiego na heretyka Henryka z Brzegu.
7 Kodeks Śląski (,,Scriptores Rerum Silesiacarum?), tom V, Wrocław 1862, dokument 89, sbr. 73.
8 Ałiraliam Bzowski (Bzovius), ?Propago D. Hyacynthi thaumaturgi poloni seu de rebus praeclare gestis in Provincia Poloniae Ordinis Praedicatorum commentarius?, Wenecja 1606, rozdz. 8, str. 61.
9 Ksiądz Ignacy Grabowski, ?Postępowanie inkwizycyjne przeciw heretykom w średniowieczu", odbitka z ,,Głosu Kapłańskiego?, Warszawa 1937, str. 20.
10 Kodeks Śląski, tom VII, Wrocław 1880, dokument 97, str. 66.
11 Theiner, ,,Vetera Monumenta Poloniae et Lithuaniae... ex tabulariis vaticanis?, Rzym 1860, tom I, dokument 220, str. 187.
12 Vincentius Maria. Fontana, ?Monumenta Dominicana", Rzym 1675, cyt. wg przypisu księdza Sadoka Barącza w ?Rysie dziejów Zako­nu Kaznodziejskiego w Polsce?, Lwów 1861.
13 Fontana, str. 320.
14 j. w., str. 323.
15 Theiner, tom II, etr. 568, ?Hosii Epistolae?, tom I, dok. 380, str. 393-394.
16 Ksiądz Grabowski, str. 21.
17 Fontana, str. 159.
18 Fontana, str. 217.
19 Fontana, str. 218: ksiądz Barącz, tom I, str. 155.
20 Fontana, str. 221, 226, 231: ksiądz Barącz tom I, str. 157, 159.
21 Fontana, str. 278.
22 Fontana, str. 276; ksiądz Barącz, tonu I, str. 180.
23 Fontana, str. 320; ksiądz Barącz, tom I, str. 186.
24 Fontana, str. 323.
25 Fontana, str. 342.
26 Fontana, str. 348: ksiądz Barącz, tom I, str. 202.
27 Fontana, str. 404; ksiądz Barącz, tom I, str. 217.
28 Bzowski, str. 70.
29 Ksiądz Leon Rogalski, artykuł o Inkwizycji w XII tomie ?Encyklopedii Powszechnej? (Orgelbranda), Warszawa 1863, str. 584.
30 Ksiądz Barącz, tom I, str. 189 i 202.
31 Ksiądz Stanisław Chodyński, artykuł o inkwizycji w Polsce w VIII tomie ?Encyklopedii Kościelnej?, r. 1876, str. 138-149.
32 Jan Karol Kochanowski, artykuł o inkwizycji w Polsce w XXIX-XXX tomie ?Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej?, Warszawa 1902, etr. 999.
33 Ulanowski, ,,Examen testium super vita et moribus Beguinarum per inquisitorem hereticae pravitatis in Sweydnitz anno 1332 factum w ?Scriptores Rerum Polonicarum?, tom XIII, Kraków 1889. str. 233-255.
34 Józef Maksymilian hr. Ossoliński, ?Wiadomości historyczno-krytyczne do dziejów literatury polskiej?, Kraków 1819, tom I, str. 44 i 107.
35 Ksiądz Melchior Buliński, ?Historia kośicioła polskiego?, Kraków 1873, tom I, str. 339.
36 Ernst Troeltsch, ?Die Soziallehren der christlichen Kirchen und Gruppen", III wyd. Tubingen 1923.
37 Max Beer ?Historia powszechna socjalizmu i walk klasowych?, część druga poświęcona komunistom średniowiecznym; Karol Kautsky, ?Poprzednicy ?współczesnego socjalizmu?, ?Książka i Wiedza?, Warszawa 1949, str. 398.
38 Wielka Encyklopedia Radziecka, tom 24 z r. 1932.
39 Patrz doskonały artykuł Karola Koranyi, ,,Konstytucje cesarza Fryderyka II przeciw heretykom i ich recepcja w Polsce? w I tomie ?Księgi Pamiątkowej ku czci Władysława Abrahama?, Lwów 1930, str. 4.
40 Koranyi, j.w., str. 8.
41 Ksiądz Ignacy Grabowski, ,,Postępowanie inkwizycyjne przeciw heretykom w średniowieczu?, Warszawa 1937, odbitka z ,,Głosu kapłańskiego?.
42 Długosz, księga XI, pod rokiem 1429.
43 ...nec regibus esse parendum... communia omnia et omnes pares esse oportere?, Długosz, księga XI, pod rokiem 1429.
44 Ksiądz Szcześniak, tom II, str. 52 i 54.
45 Ksiadz Barącz, tom I, str. 186
46 J. K. Kochanowski, str. 999-1001