Współczesny ruch ekumeniczny
 
Autor: Karol Karski
 

Przez ruch ekumeniczny rozumiemy dążenia na szczeblu światowym, regionalnym, krajowym i lokalnym zmierzające do jedności Kościołów chrześcijańskich; przybierają one postać dialogu wielostronnego i dwustronnego. W dialogu wielostronnym na szczeblu światowym wiodącą rolę odgrywa Światowa Rada Kościołów, zrzeszająca 347 Kościoły tradycji prawosławnej, anglikańskiej, starokatolickiej i protestanckiej w 120 krajach; stanowi ona najszerszą reprezentacją ruchu ekumenicznego.
 
Historia
 
W każdej epoce i we wszystkich wyznaniach chrześcijańskich istnieli ludzie dążący do przezwyciężenia podziału Kościoła. Dopiero jednak w połowie XIX w., pod wpływem wzrastającego zeświecczenia, przewrotów międzynarodowych i społecznych, niewiarygodności działań misyjnych podzielonych Kościołów chrześcijańskich, a także ruchu przebudzenia obejmującego wiele Kościołów, powstały odpowiednie warunki do przekształcenia wysiłków jednostek w ruch, który objąłby szerokie kręgi chrześcijaństwa. Rozwój ruchu ekumenicznego dokonywał się w kilku fazach.
 
Okres „prehistorii”, trwający od połowy XIX w. do I wojny światowej, był czasem tworzenia międzynarodowych związków chrześcijańskich – Alians Ewangeliczny (1846), Światowa Organizacja Chrześcijańskich Związków Młodych Mężczyzn (YMCA, 1855), Światowa Organizacja Chrześcijańskich Związków Młodych Kobiet (YWCA, 1893), Światowy Związek Studentów Chrześcijańskich (1895), oraz światowych związków wyznaniowych – Konferencja Biskupów Anglikańskich w Lambeth (1867), Światowy Alians Kościołów Reformowanych (1875), Światowa Konferencja Metodystów (1881), Unia Utrechcka Kościołów Starokatolickich (1889), Światowy Związek Baptystyczny (1905).
 
Drugi etap rozwoju ruchu ekumenicznego rozpoczęła Światowa Konferencja Misyjna w Edynburgu (1910), która – dzięki swej szerokiej reprezentacji i gruntownemu przygotowaniu – stała się punktem wyjścia i wzorem dla wszystkich późniejszych ekumenicznych konferencji światowych. Jej stały Komitet Kontynuacji Pracy przekształcił się w 1921 r. w Międzynarodową Radę Misyjną, będącą jednym z trzech głównych nurtów ruchu ekumenicznego. Po I wojnie światowej ukształtowały się dwa kolejne nurty – Wiara i Ustrój Kościoła oraz Praktyczne Chrześcijaństwo. Pierwszy, dążący do porozumienia w zakresie różnic doktrynalnych i kościelno-strukturalnych, odbył dwie wielkie konferencje światowe w Lozannie (1927) i Edynburgu (1937). Drugi, zmierzający do uświadomienia chrześcijanom wszystkich narodowości i wyznań odpowiedzialności całego Kościoła za pokojowe rozwiązanie problemów międzynarodowych i społecznych, zorganizował podobne spotkania w Sztokholmie (1925) i Oksfordzie (1937). Oba nurty, w których prace zaangażowani byli oficjalni reprezentanci Kościołów prawosławnych, anglikańskich, starokatolickich i protestanckich, połączyły się w 1938 r., tworząc Komitet Tymczasowy Światowej Rady Kościołów.
 
Trzeci etap rozwoju ruchu ekumenicznego zapoczątkowało oficjalne powołanie Światowej Rady Kościołów (ŚRK) na I Zgromadzeniu Ogólnym w Amsterdamie (1948) z udziałem reprezentantów 147 Kościołów. Pod wieloma względami ŚRK była jednak organizacją ułomną. W jej skład wchodziły przede wszystkim Kościoły protestanckie, co nadawało Radzie specyficznie protestancki charakter. Nie była w stanie tego zmienić nawet obecność reprezentantów Patriarchatu Konstantynopola, Kościoła prawosławnego Grecji czy niewielkich orientalnych Kościołów narodowych i Kościołów starokatolickich. Poza tym ŚRK opierała się głównie na Kościołach Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Wzrastające napięcie polityczne między Wschodem i Zachodem, które znalazło swoje odbicie podczas zgromadzenia w Amsterdamie, także wywarło wpływ na dalszą działalność Rady. Sytuacja uległa zmianie na przełomie lat 50. i 60. XX w., o czym świadczył przebieg III Zgromadzenia Ogólnego ŚRK w New Delhi (1961). Z jednej strony doszło do integracji ŚRK z Międzynarodową Radą Misyjną – trzecim głównym nurtem ruchu ekumenicznego, z drugiej zaś do Rady przystąpiły wszystkie Kościoły prawosławne z Europy Środkowowschodniej, kilkanaście Kościołów różnych tradycji z krajów Azji i Afryki oraz – po raz pierwszy – dwa Kościoły tradycji zielonoświątkowej. Dopiero od zgromadzenia w Nowym Delhi można zatem mówić o ŚRK jako oficjalnym rzeczniku nierzymskokatolickiego chrześcijaństwa w ruchu ekumenicznym.
 
Kościół rzymskokatolicki a ruch ekumeniczny
 
Przystąpienie Kościoła rzymskokatolickiego do oficjalnych działań ekumenicznych na początku lat 60. XX w. uznaje się za początek czwartej fazy rozwoju ruchu ekumenicznego, trwającej do chwili obecnej. Kościół rzymskokatolicki początkowo odrzucał współpracę ekumeniczną, kierując się przekonaniem, że jedyną drogą do prawdziwej jedności jest powrót do Kościoła rzymskokatolickiego. Dekret Świętego Oficjum z 1919 zabraniał katolikom udziału w kongresach „oddzielonych chrześcijan” bez uprzedniej zgody. Papież Pius XI w encyklice Mortalium animos (1928) poddał krytyce ruch ekumeniczny, głosząc, iż zmierza on do panchrystianizmu, który wprawdzie opiera się na miłości wzajemnej, ale przynosi szkodę wierze. Monitum Cum compertum, wydane 1948 przez Święte Oficjum, uniemożliwiło katolikom udział w Zgromadzeniu Ogólnym ŚRK w Amsterdamie. Stolica Apostolska zmieniła swoje nastawienie w okresie pontyfikatu papieża Jana XXIII (1958–63). W związku z przygotowaniami do Soboru Watykańskiego II powołano do życia Sekretariat ds. Jedności Chrześcijan (1960), powierzając mu rolę łącznika z Kościołami nierzymskokatolickimi. W tym okresie obserwatorzy rzymskokatoliccy zaczęli uczestniczyć w konferencjach ekumenicznych, m.in. w III Zgromadzeniu Ogólnym ŚRK w New Delhi (1961). Z drugiej strony, na obrady Vaticanum II (1962–65) zaproszono większą liczbę obserwatorów nierzymskokatolickich. Sobór swoje rozumienie istoty ruchu ekumenicznego sformułował w 3 tekstach: Konstytucji dogmatycznej o Kościele, Dekrecie o ekumenizmie i Dekrecie o Kościołach Wschodnich Katolickich. Wyrażają one pogląd, że w Kościele rzymskokatolickim urzeczywistnia się jeden święty, katolicki i apostolski Kościół Chrystusowy. Nie wyklucza to – jak stwierdza Konstytucja – że także „poza jego organizmem znajdują się liczne pierwiastki uświęcenia i prawdy, które jako właściwe dary Kościoła Chrystusowego nakłaniają do jedności katolickiej”. W uznaniu elementów Kościoła poza Kościołem katolickim najdalej posunięto się w Dekrecie o ekumenizmie, stwierdzając, iż ruch ekumeniczny rozwija się pod działaniem samego Ducha Świętego, a członkowie innych Kościołów przez chrzest „pozostają w jakiejś, choć niedoskonałej, wspólnocie ze społecznością Kościoła katolickiego”.
 
Bezpośrednio po zakończeniu Soboru Watykańskiego II oczekiwano przystąpienia Kościoła rzymskokatolickiego do ŚRK. Jego przedstawiciele stwierdzali wyraźnie, że eklezjologia Kościoła katolickiego nie wyklucza takiej możliwości. Specjalnie powołana komisja doszła jednak do wniosku, że Kościół katolicki powinien pozostać poza ŚRK, głównie z przyczyn strukturalnych. Współpraca między obu partnerami znalazła wyraz w powołaniu Wspólnej Grupy Roboczej (1965). W jej drugim raporcie (1967) znalazło się bardzo istotne sformułowanie, że istnieje tylko jeden ruch ekumeniczny i zarówno Kościół katolicki, jak i ŚRK zobowiązane są mu służyć. Teologowie katoliccy są od 1968 pełnoprawnymi członkami Komisji Wiara i Ustrój ŚRK. Wnieśli oni istotny wkład w powstanie dokumentu, formułującego zbliżenie stanowisk Kościołów chrześcijańskich w rozumieniu trzech zasadniczych kwestii: chrztu, Eucharystii i posługiwania (urzędu) duchownego (tzw. dokument z Limy, 1982). Istnieje także stała współpraca w dziedzinie misji i ewangelizacji, pomocy międzykościelnej, etyki społecznej, służby i zadań świeckich w Kościele. Opracowano wspólne dokumenty poświęcone m.in. takim kwestiom jak: wspólne świadectwo i prozelityzm, katolickość i apostolskość, formacja ekumeniczna, hierarchia prawd. Nowe akcenty wniósł do ruchu ekumenicznego papież Jan Paweł II. Podczas licznych podróży spotykał się on z przedstawicielami Kościołów nierzymskokatolickich (m.in. z prawosławnym patriarchą Konstantynopola 1979, anglikańskim arcybiskupem Canterbury 1984), organizacji ekumenicznych (wizyta w siedzibie ŚRK w Genewie 1984), odwiedzał świątynie prawosławne i protestanckie, przyczyniając się do poprawy stosunków międzywyznaniowych w odwiedzanych krajach. Duże znaczenie dla ruchu ekumenicznego miał zorganizowany z inicjatywy papieża Dzień Modlitw o Pokój w Asyżu (1986). Podczas pontyfikatu Jana Pawła II doszło do wyznania win wobec niekatolików; ogłoszone zostały również istotne dokumenty, m.in. list apostolski Orientale lumen (1995) oraz List z okazji 500-lecia urodzin M. Lutra (1983). Jan Paweł II odwiedzał również kraje w większości zamieszkane przez chrześcijan innych wyznań (Rumunia 1999, Grecja i Ukraina 2001). Osobny rozdział stanowił dialog papieża z orientalnymi Kościołami narodowymi (deklaracja chrystologiczna ogłoszona w 1994 r. wspólnie z Asyryjskim Kościołem Wschodu, wizyta w Armenii w 2001 r.). Encyklika Jana Pawła II Ut unum sint (1995) stanowiła pewną próbę bilansu ponad trzydziestoletniej aktywności Kościoła rzymskokatolickiego na rzecz jedności chrześcijan i podkreślała, że nie ma powrotu do czasów sprzed Soboru Watykańskiego II: „Kościół katolicki wszedł nieodwołalnie na drogę ekumenicznych poszukiwań”. Z drugiej strony, powtarzając niemal dosłownie fragmenty dokumentów soborowych, nie pozostawiał najmniejszej wątpliwości, że wszystkie elementy uświęcenia i prawdy „istnieją łącznie i w całej pełni w Kościele katolickim oraz bez takiej pełni w innych Wspólnotach”. Deklaracja Dominus Iesus Kongregacji Nauki Wiary (2000) potwierdziła, że Watykan ma w dalszym ciągu trudności w uznaniu wspólnot protestanckich za Kościoły w pełnym tego słowa znaczeniu.
 
Płaszczyzna regionalna i krajowa
 
Na przełomie lat 50. i 60. XX w. w różnych częściach świata zaczęto podejmować próby założenia organizacji, znanych później jako „ekumeniczne konferencje regionalne”, skupiających większość Kościołów różnych tradycji na danym obszarze geograficznym. Jedną z nich była Konferencja Kościołów Europejskich, która pod względem składu członkowskiego była i jest odbiciem ŚRK. Twórcom tych organizacji zależało na tym, by stały się one instrumentem myśli i działania ekumenicznego wobec problemów znajdujących się w centrum zainteresowania Kościołów danego regionu. Na płaszczyźnie regionalnej wypowiadają się także te Kościoły, które ze względu na niewielką liczbę członków nie są przyjmowane do ŚRK.
 
Utworzenie po Soborze Watykańskim II regionalnych konferencji episkopalnych dało możliwość nawiązania bezpośrednich kontaktów i współpracy z ekumenicznymi konferencjami regionalnymi. Z czasem Kościół rzymskokatolicki stał się pełnoprawnym członkiem Konferencji Kościołów Rejonu Pacyfiku, Karaibskiej Konferencji Kościołów i Rady Kościołów Bliskiego Wschodu. Od początku lat 70. XX w. istnieje też ścisła współpraca między Konferencją Kościołów Europejskich i Radą Konferencji Episkopatów Europy. Powołany przez obie strony Wspólny Komitet zorganizował 1978–2001 sześć Europejskich Spotkań Ekumenicznych, podczas których zastanawiano się m.in. nad wspólnotą w modlitwie, świadectwie i służbie, wyznaniem wiary jako źródłem nadziei dla współczesnego chrześcijanina, aktualnością Modlitwy Pańskiej, misją i ewangelizacją w dzisiejszej Europie. Duże znaczenie miały trzy wielkie Europejskie Zgromadzenia Ekumeniczne: w Bazylei (1989 – pod hasłem „Pokój przez sprawiedliwość”), Grazu (1997 – pod hasłem „Pojednanie – dar Boga i źródło nowego życia”) i Sibiu (2007 – pod hasłem „Światło Chrystusa oświeca wszystkich. Nadzieja na odnowę i jedność w Chrystusie”). Z inspiracji zgromadzenia w Grazu opracowano Kartę Ekumeniczną (Charta Oecumenica), podpisaną IV 2001 w Strasburgu przez przedstawicieli obu stron.
 
Początki działalności ekumenicznej na płaszczyźnie krajowej wiążą się ściśle z powołaniem Międzynarodowej Rady Misyjnej (1921). Począwszy od II wojny światowej zaczęły powstawać ekumeniczne lub kościelne rady krajowe, nie mające bezpośredniego związku z działalnością misyjną. Jedną z nich była utworzona w 1946 r. Polska Rada Ekumeniczna. Obecnie 54 rady krajowe posiadają status „rad stowarzyszonych” z ŚRK. Odgrywają one ważną rolę w upowszechnianiu działalności ŚRK. Intensywna współpraca katolików z kościelnymi lub ekumenicznymi radami krajowymi rozpoczęła się od Soboru Watykańskiego II. W 1975 ukazał się dokument watykańskiego Sekretariatu ds. Jedności Chrześcijan Współpraca ekumeniczna na płaszczyźnie regionalnej, krajowej i lokalnej. Aktualnie Kościół katolicki ma pełne członkostwo w ponad 30 radach krajowych. W Polsce oficjalna współpraca między Polską Radą Ekumeniczną, zrzeszającą Kościoły prawosławny, starokatolickie i protestanckie, i Komisją Episkopatu ds. Ekumenizmu została nawiązana w 1974 r. poprzez utworzenie Komisji Mieszanej, a następnie Podkomisji ds. Dialogu (1977). Miejsce obu struktur zajęła w 1998 r. Komisja ds. Dialogu Konferencji Episkopatu Polski i Polskiej Rady Ekumenicznej. Efektem pracy Komisji stał się dokument uznający wzajemną ważność chrztu 6 Kościołów członkowskich PRE i Kościoła rzymskokatolickiego, podpisany w styczniu 2000 r. w Warszawie. W przygotowaniu jest porozumienie w sprawie małżeństw o różnej przynależności wyznaniowej.
 
Dialog dwustronny
 
Dialog dogmatyczny między dwoma różnymi wyznaniami chrześcijańskimi ma stosunkowo długie tradycje (np. rozmowy pomiędzy anglikanami i starokatolikami, zakończone w 1931 r. porozumieniem w sprawie interkomunii). Dopiero jednak w 2. połowie lat 60. XX w. dialog dwustronny stał się ważnym elementem ruchu ekumenicznego. Tę formę dialogu preferuje Kościół rzymskokatolicki, co jest wynikiem jego centralistycznej struktury oraz uwarunkowanego historycznie zróżnicowanego stosunku do poszczególnych wyznań. Pod wpływem Kościoła rzymskokatolickiego, uznającego się za Kościół światowy, inne Kościoły, zwłaszcza protestanckie, uświadomiły sobie swój ponadnarodowy i ponadregionalny charakter. Na rozwój idei dialogu dwustronnego wpłynęło przekonanie, że wyjaśnienie faktycznych zgodności i różnic, przezwyciężanie tradycyjnych kontrowersji i zbliżenie można łatwiej osiągnąć w bezpośredniej rozmowie dwóch partnerów niż w dialogu wielostronnym, w którym prezentowane są różne stanowiska i tradycje kościelne. Rozmowy tego typu są obecnie prowadzone niemal przez wszystkie wspólnoty wyznaniowe na płaszczyźnie światowej, regionalnej lub krajowej. Uczestniczą w nich: adwentyści, anglikanie, asyryjczycy (nestorianie), baptyści, ewangelicy unijni, katolicy rzymscy, luteranie, menonici, metodyści, prawosławni, chrześcijanie orientalni, reformowani, starokatolicy, Uczniowie Chrystusa i zielonoświątkowcy.
 
Na szczeblu światowym prowadzi się, chwilowo przerwano lub zakończono 30 rozmów dwustronnych. Epokowym wydarzeniem ekumenicznym stało się porozumienie doktrynalne między Kościołami wyrosłymi na gruncie Reformacji w Europie (luteranie, reformowani, ewangelicy unijni), zawarte 1973 w Leuenbergu k. Bazylei (Szwajcaria), znane jako Konkordia Leuenberska. Kościoły w nim uczestniczące pozostają w swoich dotychczasowych strukturach, starając się rozwijać ścisłą współpracę na różnych szczeblach życia kościelnego. Po przyłączeniu się do Wspólnoty Leuenberskiej siedmiu europejskich Kościołów metodystycznych (1997) liczba Kościołów-sygnatariuszy wzrosła do 103. Opierając się na tzw. Deklaracji z Porvoo (1996), wspólnotę o podobnym charakterze zawarły Kościoły tradycji anglikańskiej (Anglia, Walia, Szkocja, Irlandia) z Kościołami luterańskimi z zachowaną sukcesją apostolską jako sukcesją urzędu (Szwecja, Norwegia, Finlandia, Islandia Estonia, Łotwa, Litwa). Przedstawiciele Kościoła rzymskokatolickiego, jako najaktywniejsi uczestnicy dwustronnych rozmów teologicznych, wypracowali ze swoimi partnerami liczne dokumenty zawierające uzgodnienia w wielu kontrowersyjnych dotychczas kwestiach, nie zostały one jednak oficjalnie przyjęte przez Kościół katolicki. Wyjątek stanowi Wspólna deklaracja w sprawie nauki o usprawiedliwieniu, podpisana 1999 w Augsburgu przez przewodniczącego Papieskiej Rady ds. Jedności Chrześcijan i prezydenta Światowej Federacji Luterańskiej. Dzięki temu porozumieniu między katolikami i luteranami został zakończony trwający 450 lat spór o to, w jaki sposób człowiek osiąga zbawienie. Stwierdzono także, że celem obu Kościołów jest osiągnięcie pełnej wspólnoty.
 
Stan aktualny i perspektywy
 
Współpraca i zbliżenie Kościołów dokonały się na wszystkich szczeblach. Dużą przesadą byłoby jednak twierdzenie, że idea ekumeniczna przeniknęła do szerokich rzesz wiernych. W historycznych Kościołach protestanckich (głównie Kościoły tradycji luterańskiej, reformowanej i metodystycznej), obok entuzjastów ruchu ekumenicznego, istnieją wpływowe środowiska (ewangelikalno-pietystyczne, ortodoksyjne) odnoszące się z dużą rezerwą do dążeń ekumenicznych. W Kościołach protestanckich typu wolnego (m.in. baptyści, zielonoświątkowcy) tylko nieliczni oceniają pozytywnie działalność ŚRK, ekumenicznych konferencji regionalnych i innych struktur niższego szczebla. Główny zarzut tych krytycznych środowisk pod adresem ruchu ekumenicznego dotyczy zbytniego koncentrowania uwagi na zagadnieniach politycznych, społecznych i ekonomicznych, kosztem pogłębiania życia religijnego oraz działalności ewangelizacyjno-misyjnej. Podobne zarzuty stawiają ruchowi ekumenicznemu, zwłaszcza ŚRK, wpływowe środowiska w Kościołach prawosławnych odnoszące się krytycznie do wszelkich dążeń ekumenicznych. Dwa Kościoły prawosławne – bułgarski i gruziński, wystąpiły z ŚRK, inne, zwłaszcza najliczniejszy Rosyjski Kościół Prawosławny, poważnie ograniczyły współpracę z tą organizacją. W 1998 podczas VIII Zgromadzenia Ogólnego ŚRK w Harare (Zimbabwe) strona prawosławna podkreślała, że rozdźwięk między ŚRK a Kościołami prawosławnymi wynika przede wszystkim z faktu, że w działalności ŚRK nadal dominuje teologia protestancka. Chrześcijanie prawosławni traktują Radę jako ruch o charakterze zachodnim, protestanckim i liberalnym, domagając się jednocześnie pełnego partnerstwa w ramach ŚRK. Zarzucają Radzie, że popiera ordynację (kapłaństwo) kobiet, której Kościoły prawosławne są zdecydowanie przeciwne, oraz sprzyja środowiskom homoseksualnym w Kościołach.
 
Dialog katolicko-prawosławny na szczeblu światowym, trwający od ponad 30 lat, uległ komplikacjom na początku lat 90. XX w., za sprawą odradzającego się na Ukrainie Zachodniej i w Rumunii Kościoła katolickiego obrządku wschodniego (unickiego, greckokatolickiego). Proces odradzania się uniatyzmu wiązał się z rozlicznymi konfliktami, dotyczącymi m.in. zwrotu cerkwi unickich, które po likwidacji unii przez władze komunistyczne przekazane zostały prawosławnym. Strona prawosławna zażądała, aby oficjalny dialog katolicko-prawosławny zajął się uniatyzmem jako problemem utrudniającym wzajemne zbliżenie. Najważniejszym sformułowaniem dokumentu Międzynarodowej Komisji Mieszanej Katolicko-Prawosławnej Uniatyzm, metoda unijna przeszłości, a obecne poszukiwanie jedności, przyjętego 1993 w Balamand (Liban), jest odrzucenie uniatyzmu „jako metody poszukiwania jedności, ponieważ jest przeciwna wspólnej tradycji naszych Kościołów”. Jednocześnie podkreśla się, że odrzucenie uniatyzmu jako metody nie oznacza potępienia samych Kościołów katolickich obrządku wschodniego. Mają one prawo do istnienia i działania, służąc duchowym potrzebom swoich wiernych.
 
Zaangażowanie ekumeniczne stało się nieodzownym elementem życia i działalności niemal wszystkich Kościołów chrześcijańskich. Spór toczy się jedynie o to, jak powinna wyglądać przyszła jedność Kościoła chrześcijańskiego. Poszczególne tradycje kościelne mają na ten temat własne wyobrażenia. Jedność pod przewodnictwem papieża jest trudna do przyjęcia przez większość Kościołów nierzymskokatolickich, zwłaszcza protestanckich. Najbardziej realistyczny jest model jedności w pojednanej różnorodności, praktykowany już w ramach wspólnoty zawartej na podstawie Konkordii Leuenberskiej i Deklaracji z Porvoo.
 
Autor jest wybitnym teologiem protestanckim; profesorem w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej; autorem wielu rozpraw i studiów dotyczących także kwestii ekumenizmu.
 

Res Humana nr 6/2011, s. 32-37