Tadeusz Boy Żeleński
 

Tadeusz Kamil Marcjan Żeleński, literacki Boy (ur. 21 grudnia 1874 r. w Warszawie, zamordowany 1941 r. we Lwowie) pisarz, poeta-satyryk, kronikarz, eseista, tłumacz literatury francuskiej, krytyk literacki i teatralny, działacz społeczny.
 
Był synem Wandy z Grabowskich i Władysława Żeleńskiego, kompozytora. Rodzina pieczętowała się herbem Ciołek. W latach 1892-1900 studiował medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wcześniej uczęszczał do Nowodworka. Uczył się wprawdzie, ale jednocześnie prowadził hulaszczy tryb życia, nie stroniąc od alkoholu i gry w karty. Na rok przerwał studia, wpadł w nałóg karciarstwa hazardowego i najważniejszą kwestią życiową stały się dla niego pieniądze. Zdecydował się na stypendium wojskowe (50 guldenów rocznie), które musiał następnie odsłużyć w armii austro-węgierskiej po ukończeniu studiów. Kiedy w 1898 roku Stanisław Przybyszewski przeprowadził się do Krakowa z Berlina, Żeleński stał się jego nieodłącznym towarzyszem, zafascynowany pisarzem i zakochany w jego żonie, przybyłej do Krakowa niedługo później. Gdy w 1901 roku otrzymał ostatecznie dyplom medyczny, rozpoczął pracę w Szpitalu św. Ludwika. Jego tryb życia niewiele się przez to zmienił; nadal często przebywał w krakowskich kawiarniach, m.in. „U Turlińskiego” (w hotelu Pod Różą), czy w „Jamie Michalika”.
 
W 1904 roku ożenił się z Zofią Pareńską – piękną Zosią z Wesela Wyspiańskiego. Żeleński był obecny na uroczystości stanowiącej pierwowzór tego dramatu. Małżeństwo to zostało zaprojektowane przez rodziców Tadeusza i Zofii (Eliza Pareńska i Wanda Żeleńska były ze sobą zaprzyjaźnione, natomiast Stanisław Pareński uczył Tadeusza na Uniwersytecie i pomógł mu zdobyć pracę w szpitalu). Z tego związku przyszedł na świat Stanisław Żeleński późniejszy aktor (jako niemowlę sportretowany wraz z matką przez Stanisława Wyspiańskiego na obrazie Macierzyństwo (Zofia Żeleńska karmiąca) z 1905).
 
Pracując jako lekarz pediatra w Szpitalu św. Ludwika w Krakowie (1901–1906) Żeleński zainicjował powstanie organizacji „Kropla mleka”, której był kierownikiem i gdzie pracował jako doradca lekarski. Rozpoczął nawet pisanie pracy habilitacyjnej, jednak wysłany na stypendium do Paryża zainteresował się literaturą francuską i pozostał jej wierny do końca życia, przekładając na język polski jej kanon niemal w całości (za przekład dzieł Moliera otrzymał w 1914 palmy Akademii Francuskiej, w 1927 Krzyż Oficerski Legii Honorowej, a w 1934 Krzyż Komandorski Legii Honorowej). Po powrocie do kraju, od 1906 roku współtworzył kabaret Zielony Balonik, pisząc do niego teksty satyryczne.
 
W czasie I wojny światowej jako lekarz kolejowy służył w armii austriackiej. W 1919 zakończył pracę lekarza i został zatrudniony jako recenzent teatralny w krakowskim magazynie „Czas”. Od 1922 zamieszkał w Warszawie, gdzie jego pierwszym zajęciem było kierownictwo literackie w Teatrze Polskim. W 1928 otrzymał nagrodę Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek jako jeden z najwybitniejszych krytyków (wraz z Wacławem Borowym). Przed wojną był ostro zwalczany przez środowiska konserwatywne za głoszenie liberalnych poglądów i szarganie świętości narodowych, w szczególności za odbrązawianie Mickiewicza. W środowisku literackim krytykowany był przez Irzykowskiego (m.in. w książce Beniaminek). W 1933 został wybrany do grona członków Polskiej Akademii Literatury.
 
Wspólnie z Ireną Krzywicką, z którą był związany uczuciowo, kierował w latach 30. prywatną kliniką warszawską promującą świadome macierzyństwo. W zainicjowanym przez siebie dodatku do „Wiadomości Literackich” pt. Życie Świadome propagował edukację seksualną. Domagał się legalizacji aborcji, by zlikwidować groźne dla życia kobiet „podziemie aborcyjne”. Bronił praw kobiet do decydowania o prokreacji i własnej seksualności.
 
Po wybuchu II wojny światowej wyjechał do Lwowa. Zamieszkał u szwagra żony – prof. Jana Greka. W październiku 1939 roku sowieckie kierownictwo powołało go na kierownika katedry historii literatury francuskiej. Działał w lwowskim oddziale Związku Literatów Polskich, wszedł w skład kolegium redakcyjnego pisma Związku Pisarzy Sowieckich „Nowe Widnokręgi”, publikował artykuły w „Czerwonym Sztandarze”. Cudem uniknął wywózki na Sybir.
 
Wkrótce po zajęciu Lwowa przez Niemców, w nocy z 3 na 4 lipca 1941, został aresztowany wraz z prof. Grekiem i jego żoną, Marią Pareńską-Grekową zamordowany tej samej nocy na Wzgórzach Wuleckich.

Miejsce jego pochówku jest nieznane.
 
Był kawalerem Legii Honorowej. Jego imię nosi od 1972 roku krakowski Teatr „Bagatela”, Szkoła Podstawowa nr 107 i Gimnazjum nr 25. Jest Patronem Towarzystwa Kultury Świeckiej w Krakowie, Staraniem TKŚ i wsparciu władz m. Krakowa postawiono Mu w Krakowie pod Wawelem okazałe popiersie.
 
Boy Żeleński podzielił Młodą Polskę na „tatrzańską” i „szatańską” wskazując w ten sposób dwa najważniejsze obszary zainteresowań artystów współczesnej mu epoki. Był także autorem licznych felietonów społeczno-obyczajowych oraz teatralnych (przez wiele lat pracował jako krytyk teatralny) a także książek z zakresu historii literatury, wydanych jeszcze za jego życia w postaci książek: Krótki kurs literatury francuskiej zawarł w trzech tomach pt. Mózg i płeć, wydał m.in. takie znane książki jak: Flirt z Melpomeną, Nasi okupanci, Piekło kobiet, Murzyn zrobił swoje, Stendhal i Balzac, Reflektorem w mrok, Słowa grube i cienkie, Salon literacki, Obrachunki fredrowskie, Marysieńka Sobieska, Brązownicy, Ludzie żywi, Znaszli ten kraj, Antologia literatury francuskiej.
 
Dzieła zebrane Boya Żeleńskiego zostały wydane po wojnie w serii PIW-u pod redakcją Henryka Markiewicza. W 2006 roku wydawnictwo Iskry wydało niepublikowaną wcześniej książkę - W perspektywie czasu, na podstawie odnalezionego maszynopisu złożonego przez Boya we lwowskim Wydawnictwie Mniejszości Narodowych na dwa tygodnie przed śmiercią.
 
Dla potomnych pozostawił tzw. „Bibliotekę Boya” składającą się głównie z przekładów.

Biografie: Józef Hen, Błazen – wielki mąż. Opowieść o Tadeuszu Boyu Żeleńskim, wyd. Iskry; Boy we Lwowie, red. Barbara Winklowa, Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 1992; Henryk Markiewicz, Boy Żeleński, wyd. Wydawnictwo Dolnośląskie, 2001, seria A to Polska właśnie; Wojciech Natanson, Boy Żeleński, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983; Wacław Borowy, Boy jako tłumacz, 1922; Prawdziwa historia Polaków: ilustrowane wypisy źródłowe 1939-1942. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 1999.