MINIONA KADENCJA

Fakty • Liczby • Próba oceny

Fragmenty sprawozdania z działalności
Towarzystwa Kultury Świeckiej im. Tadeusza Kotarbińskiego
 w latach 2006–2010
 

WSTĘP
 
PO PIERWSZE. Mijająca kadencja była czasem wielu wysoce niekorzystnych zjawisk w życiu politycznym kraju, czas nieprzerwanych rządów polskiej prawicy – w pierwszym okresie opresyjnych rządów skrajnej populistycznej, narodowej i klerykalnej prawicy; w drugim, po jesiennych wyborach parlamentarnych 2007 r., czas rządów liberalnej prawicy, które odmieniły na lepsze ogólny klimat w kraju, lecz nie usunęły z życia publicznego wielu zjawisk naruszających konstytucyjną zasadę neutralności światopoglądowej państwa czy zjawisk nietolerancji, zjawisk wobec których nasz ruch nie mógł pozostawać obojętny i dawał temu wyraz w różnych formach obywatelskiego protestu. Nie mogliśmy być także obojętni na sytuację w bliskim nam środowisku lewicy. Osłabiona wewnętrznymi podziałami nie zdołała, mimo podjętych ostatnio działań, wyraźnie zwiększyć swej roli na polskiej scenie politycznej. Staraliśmy się aktywnie wspierać i wzmacniać polską lewicę i jej główną siłę – Sojusz Lewicy Demokratycznej. Wszystkie te okoliczności wywierały istotny wpływ na działalność naszego Towarzystwa, na stopień realizacji zadań, dyktowały też potrzebę wpływania, na miarę naszych sił i środków, na bieg tych wszystkich najważniejszych wydarzeń w kraju. Nikomu nie udało się naszego głosu zagłuszyć.
 
PO DRUGIE. W mijającej kadencji uroczyście obchodziliśmy stulecie powstania za ziemiach polskich zorganizowanego ruchu świeckiego. Nasze Towarzystwo, które ma wiele powodów, aby czuć się szczególnym spadkobiercą tego dziedzictwa, podjęło wiele starań, które przypomniały dzieło kolejnych pokoleń naszych poprzedników i ich współczesne znaczenie. Ruch nasz wzmocniło to dziedzictwo, ukazało nasze korzenie, naszą trwałą obecność w polskiej kulturze i myśli społecznej.
 
PO TRZECIE. W minionych czterech latach wyraźnie umocniliśmy charakter naszego ruchu jako ruchu intelektualnego, skupiającego wielu wybitnych przedstawicieli polskiej nauki i kultury, ruchu podejmującego najważniejsze kwestie społeczne czy moralne ważne dla naszego społeczeństwa. Wydatnie poszerzyliśmy krąg osób, dotąd wśród nas nieobecnych, które podjęły z nami współdziałanie, uznając, że nasz program może być także ich programem. Proces ten znalazł wyraz w ważnych wyróżnieniach, które otrzymała „RES HUMANA”, czasopismo naszego ruchu.
 
Trzy wymienione zjawiska czy fakty określiły charakter konkretnych inicjatyw, które podejmowała Rada Krajowa i jej Prezydium oraz ogniwa naszego ruchu w różnych regionach kraju.
 

I. DZIAŁALNOŚĆ RADY KRAJOWEJ I PREZYDIUM RADY KRAJOWEJ
 
1. POSIEDZENIA RADY KRAJOWEJ
 
Odbyły się cztery posiedzenia Rady Krajowej, przy czym w strukturze ich dotychczasowego porządku obrad wprowadzona została w obecnej kadencji istotna innowacja: polega ona na wprowadzeniu do obrad Rady części poświęconej wyraźnie określonemu problemowi merytorycznemu wynikającego z naszych zadań statutowych. Posiedzenia Rady Krajowej w 2008 i 2009 roku, przeprowadzone w ten nowy sposób, ukazały wiele zalet tej innowacji.
 
A. Pierwsze po X Zjeździe posiedzenie Rady Krajowej (13 maja 2006 r.) było w całości poświęcone sprawom organizacyjnym.
 
B. Drugie w mijającej kadencji posiedzenie Rady Krajowej odbyło się 7 grudnia 2007 r. w rozszerzonym składzie i miało szczególny, uroczysty charakter: poświęcone było uczczeniu setnej rocznicy powstania zorganizowanego ruchu świeckiego na ziemiach polskich. Zgromadzenie odbyło się w sali audytoryjnej obecnie Centralnej Biblioteki Rolniczej przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, tej samej sali, w której sto lat temu spotkali się uczestnicy – założyciele ruchu.
W czasie spotkania refleksjami o rocznicy powstania i dziedzictwie polskiego ruchu świeckiego podzielił się jego wybitny działacz – nestor prof. Andrzej NOWICKI i in. Spotkanie było okazją do wymiany wspomnień i refleksji wielu wybitnych działaczy ruchu, którzy uczestniczyli w tym ważnym wydarzeniu mijającej kadencji.
 
C. Kolejne, trzecie spotkanie plenarne Rady Krajowej, zostało zorganizowane 15 listopada 2008 r. w nowej formule. Część pierwszą posiedzenia wypełniła dyskusja panelowa zatytułowana SEKULARYZACJA – ISTOTA, DIAGNOZA SYTUACJI, PERSPEKTYWY, w której udział wzięli: dr Rafał BOGUSZEWSKI (analityk CBOS), prof. Irena BOROWIK (profesor socjologii z Uniwersytetu Jagiellońskiego), prof. Zdzisław CACKOWSKI (wybitny filozof i działacz ruchu świeckiego), prof. Janusz KUCZYŃSKI (filozof z Uniwersytetu Warszawskiego, długoletni działacz ruchu świeckiego) i prof. Stanisław OBIREK (filozof, teolog, wykładowca akademicki Uniwersytetów Łódzkiego i Warszawskiego). W dyskusji wzięli aktywny udział członkowie Rady Krajowej, którzy też z uznaniem przyjęli innowacyjny element w dotychczasowe praktyce spotkań plenarnych Rady Krajowej. Wyrażono opinię, że dorobek tego spotkania panelowego jest ważnym głosem środowiska humanistów świeckich na temat istotnie ważny z poznawczego i praktycznego punktu widzenia. W części organizacyjnej zebrani wysłuchali m.in. informacji o działalności Rady Krajowej i Prezydium Rady w minionym roku, przyjęli jednomyślnie stanowisko w obronie godności Generała Wojciecha Jaruzelskiego wobec oszczerczych zarzutów prokuratorów IPN.
 
D. Czwarte i ostatnie w mijającej kadencji spotkanie plenarne Rady Krajowej odbyło się 18 listopada 2009 r., tak jak posiedzenie sprzed roku, było poprzedzone tym razem dyskusją panelową na temat MORALNYCH PROBLEMÓW POLSKI WSPÓŁCZESNEJ. W dyskusji, którą prowadził i wygłosił referat, członek Prezydium Rady Krajowej prof. Mieczysław MICHALIK (znany filozof i etyk) udział wzięli: dr Rafał BOGUSZEWSKI (analityk CBOS), prof. Tadeusz BARTOŚ (z Akademii Humanistycznej im. A. Gieysztora w Pułtusku), prof. Stanisław OBIREK (filozof i teolog, wykładowca w Uniwersytetach Łódzkim i Warszawskim), prof. Maria SZYSZKOWSKA (filozof prawa z Uniwersytetu Warszawskiego, znana działaczka naszego ruchu), prof. Andrzej WALICKI (jeden z najwybitniejszych polskich filozofów idei) oraz prof. Jerzy J. WIATR (prezes naszego Towarzystwa). W dyskusji nad wystąpieniami panelistów głos zabierali członkowie Rady Krajowej, którzy z doświadczenia codziennego życia wnieśli do debaty wiele istotnych wartości. Rada przyjęła uchwałę o zwołaniu, zgodnie ze statutem, w pierwszej połowie 2010 r. XI Zjazdu Towarzystwa oraz postanowiła skierować do Pani Alicji Tysiąc stosowny list wyrażający solidarność z jej walką o swoją godność z siłami polskiego wstecznictwa.
 
2. POSIEDZENIA PREZYDIUM RADY KRAJOWEJ
 
W mijającej kadencji odbyło się 13 posiedzeń Prezydium Rady Krajowej; ponadto członkowie władz krajowych spotykali się wielokrotnie na mniej formalnych spotkaniach roboczych.
 
Przedmiotem obrad Prezydium były sprawy związane ze stopniem realizacji statutowych zadań Towarzystwa i uchwał Zjazdu. W tym kręgu spraw omawiano tematykę kolejnych dorocznych spotkań Rady Krajowej, tematykę i organizację sympozjów, konferencji problemowych oraz innych debat, organizowanych przez Radę Krajową lub ogniwa Towarzystwa w kraju.
 
Niemniej istotna część obrad Prezydium była – w konkretnych realiach minionych czterech lat – poświęcona analizie aktualnej sytuacji społeczno-politycznej w kraju oraz sytuacji na polskiej lewicy. Rezultatem tych debat były liczne dokumenty Prezydium odnoszące się krytycznie do wielu spraw w kraju (np. nasz głos po dramatycznej śmierci Barbary Blidy wobec opresyjnych rządów PiS czy planom totalnej lustracji), było też pełne poparcie dla inicjatyw w obronie demokracji i państwa prawa (poparcie inicjatywy intelektualistów krakowskich) czy dla europejskich standardów demokratycznych (inicjatywy m.in. Aleksandra Kwaśniewskiego); była solidarność wyrażona z orzeczeniami Międzynarodowego Trybunału Praw Człowieka na temat przestrzegania praw człowieka w Polsce czy wobec sprawy krzyży w miejscach publicznych.
 
Z troską i nadzieją Prezydium odnosiło się do sytuacji w środowisku polskiej lewicy, zwłaszcza w Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Popieraliśmy wszystkie inicjatywy integrujące to bliskie naszemu ruchowi środowisko ideowo-polityczne, także inicjatywy zmierzające do uwyraźnienia społecznego przekazu lewicy. W wyborach parlamentarnych 2007 poparliśmy – specjalnym akcentem w „Res Humana” – program i kandydatów lewicy.
 

II. FORMY DZIAŁALNOŚCI PROGRAMOWEJ TOWARZYSTWA
 
1. SYMPOZJA I KONFERENCJE PROBLEMOWE
 
W mijającej kadencji Rada Krajowa wraz z Redakcją „RES HUMANA” lub współdziałając z ogniwami Towarzystwa w kraju zorganizowały szereg sympozjów i konferencji problemowych, których tematyka wynikała ściśle z naszego programu lub była odpowiedzią na ważne wyzwania współczesności. Wymieńmy kilka z nich. A. Szczególne miejsce przypada corocznym debatom, które odbywają się, z reguły późną jesienią w Krakowie, i są wspólną inicjatywą Rady Krajowej i Krakowskiej Towarzystwa oraz wielce zasłużonego dla polskiej kultury stowarzyszenia „KUŹNICA”. Patronuje im wybitny socjolog, prezes Stowarzyszenia „KUŹNICA” prof. Hieronim KUBIAK. Debaty dotyczą istotnych kwestii społecznych oraz szeroko rozumianym zagadnieniom kultury (kwestii nierówności społecznych, wartości świeckich w polskiej kulturze narodowej, konkordatu i jego wielorakim implikacjom, przemianom polskiej religijności). Stanowią forum opinii znanych przedstawicieli świata nauki i kultury, głównie z Krakowa i Warszawy. W krakowskich spotkaniach uczestniczą aktywnie członkowie władz krajowych Towarzystwa (dr Zdzisław SŁOWIK, prof. Dionizy TANALSKI, prof. Jerzy J. WIATR i in.).
 
B. Niemniej ważnym forum spotkań, organizowanych przez Radę Łódzką Towarzystwa przy wsparciu Rady Krajowej, są doroczne wiosenne dyskusje w Łodzi. Skupiają się m.in. na różnych aspektach integracji europejskiej, w tym ideowym dziedzictwie wspólnoty, są mocnym wsparciem wszystkich sił proeuropejskich w naszym kraju i silnym głosem sprzeciwu wobec sił czy tendencji nacjonalistycznych, ksenofobicznych, zaściankowych. W spotkaniach łódzkich uczestniczą znani przedstawiciele świata nauki, polityki i kultury.
 
C. Prezydium Rady Krajowej oraz Redakcja „RES HUMANA” były z kolei – w mijającej kadencji – inicjatorami trzech dyskusji: jesienią 2006 r. prof. Janusz GĘSICKI, prof. Mieczysław MICHALIK, dr Mirosław SAWICKI i prof. Jerzy J. WIATR debatowali na temat sytuacji w polskiej szkole na tle wysoce destrukcyjnych działań ówczesnego ministra Edukacji Romana Giertycha; w 2008 r. prof. prof. Zdzisław CACKOWSKI, Mieczysław MICHALIK, Janusz SZTUMSKI i Jerzy J. WIATR zastanawiali się nad problemami współczesnej polskiej inteligencji humanistycznej wobec ataku na tę inteligencję przez wpływowe środowiska polityczne PiS; wreszcie w połowie 2009 roku odbyło się spotkanie ze znanym socjologiem, dyrektorem Instytutu Filozofii i Socjologii PAN prof. Henrykiem DOMAŃSKIM poświęcone strukturze współczesnego społeczeństwa polskiego oraz problematyce nierówności społecznych. Dorobek części tych spotkań, które cieszyły się znacznym zainteresowaniem wielu środowisk polskiej inteligencji, jest utrwalony w „RES HUMANA”.
 
2. DEKLARACJE I OŚWIADCZENIA
 
Ta forma aktywności ma stałe miejsce w naszych działaniach od wielu lat. W mijającej kadencji burzliwe wydarzenia, które znalazły wyraz w próbie budowy przez skrajną prawicę tzw. IV RP, a wraz z tym w próbie zawrócenia demokratycznych przemian w kraju, w wytworzeniu klimatu nieufności, inwigilacji i strachu – nie pozwoliły nam milczeć.
 
W licznych dokumentach ruch nasz dawał wyraz swemu stanowisku w tym obywatelskiego protestu. Oto najważniejsze z tych dokumentów:
• w czerwcu 2006 r. w stanowisku Prezydium Rady Krajowej wyraziliśmy – wbrew oficjalnemu stanowisku ówczesnych władz państwowych – pełne poparcie dla rezolucji Parlamentu Europejskiego w sprawie nasilenia się w Europie, także w Polsce, zjawisk dyskryminacji ludzi powodowanej nacjonalizmem czy ksenofobią;
• w podpisanej we wrześniu 2006 r. umowie naszego ruchu z Porozumieniem Lewicy i Demokratów o poparciu programu w wyborach samorządowych wyraziliśmy sprzeciw wobec zawłaszczaniu państwa przez siły polskiej prawicy;
• w maju 2007 r. poparliśmy „Posłanie do polskiej opinii publicznej” ogłoszone podczas konferencji, z udziałem m.in. Aleksandra Kwaśniewskiego, zatytułowanej „Europejskie standardy demokratyczne”;
• w czerwcu 2007 r. w stanowisku Prezydium Rady zatytułowanym „Wobec obecnej sytuacji w kraju”, stanowczo sprzeciwiliśmy się rządom PiS i sformułowaliśmy potrzebę rozpisania nowych wyborów parlamentarnych.
 
W ostatnim czasie wyraziliśmy poparcie dla orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie krzyży w miejscach publicznych.
 
Wiele ważnych dokumentów obywatelskiego protestu formułowały nasze ogniwa w różnych regionach kraju, zwłaszcza Rady w Katowicach, Krakowie czy w Łodzi.
 
3. DZIAŁALNOŚĆ WYDAWNICZA
 
W okresie sprawozdawczym nasze Towarzystwo patronowało wydawaniu dwóch czasopism: Rada Krajowa była patronem dwumiesięcznika „RES HUMANA”, a Rada Krakowska – kwartalnika „FORUM MYŚLI WOLNEJ”. W okresie tym wznowiła istnienie BIBLIOTEKA „RES HUMANA” oraz podjęta została przez kolegów z Krakowa inicjatywa wydawania BIBLIOTEKI „FORUM MYŚLI WOLNEJ”. Fakty te wolno uznać za ważny i dobry krok w tej dziedzinie działalności wydawniczej naszego Towarzystwa.
 
A. Jeśli chodzi o czasopismo „RES HUMANA” to wydano w mijającej kadencji 24 numery (w tym trzy łączone) w łącznej objętości około 1400 stron druku w formacie B5.
 
Czasopismo starało się, na miarę skromnych środków, poszerzać krąg autorów spośród ludzi nauki i kultury, wzbogacać podejmowaną problematykę, polepszać szatę graficzną. Wzrost jakości czasopisma nie przekładał się jednak na wzrost jego nakładu czy pozyskanie sponsorów, którzy byli by gotowi wesprzeć czasopismo. Jest to problem wszystkich czasopism „niszowych”, będący następstwem kurczenia się rynku wydawnictw drukowanych w ogóle.
 
Ale mimo to warto podkreślić niekwestionowany fakt, iż „RES HUMANA” starało się odzwierciedlać, dokumentować i promować działalność naszego ruchu, systematycznie dawać opinii publicznej świadectwo naszym wartościom. Redakcja starała się być otwarta na różne sugestie oraz uwagi krytyczne, i uwzględniała je w stopniu możliwym do realizacji.
 
Czasopismo zostało w minionym czasie dwukrotnie wyróżnione: w 2006 r. redakcja została uhonorowana przez Ekumeniczną Fundację TOLERANCJA „Medalem Zasłużony dla Tolerancji” a w 2009 r. redakcja i personalnie redaktor naczelny czasopisma zostali wyróżnieni prestiżowym „Kowadłem”, przyznawanym przez stowarzyszenie „Kuźnica”. W obu przypadkach wręczenie wyróżnień miało uroczysty charakter. Ważnym dla czasopisma wydarzeniem było wydanie w połowie 2009 r. setnego numeru: z tej okazji odbyło się poszerzone posiedzenie Prezydium Rady Krajowej z udziałem wielu zaproszonych gości.
 
B. Niemniej cennym świadectwem działalności wydawniczej jest trud kolegów z Krakowa, skupiony wokół Stanisława FRANCZAKA, pisarza, poety i działacza kultury oraz naszego Towarzystwa, związany z wydawaniem kwartalnika „FORUM MYŚLI WOLNEJ”.
 
Formuła ideowa czasopisma czerpie inspirację z życia i dzieła Tadeusza Boya-Żeleńskiego, który przez pewien czas był związany z Krakowem, a pismo zdaje się być współcześnie żywym świadectwem tego dziedzictwa. Łamy czasopisma są szczególnie otwarte na teksty literackie, eseistykę literacką, poezję i sztuki plastyczne. Czasopismo, choć dominują w nim teksty autorów krakowskich, jest otwarte na inne regiony i środowiska w kraju, co nadaje „FORUM MYŚLI WOLNEJ” charakter periodyku ogólnopolskiego. Jest w nim też miejsce na sprawy naszego ruchu i jest udział w Radzie Programowej pisma i jego redakcji wielu wybitnych krakowskich działaczy Towarzystwa.
 
C. W okresie od poprzedniego Zjazdu wznowiła swoje istnienie BIBLIOTEKA „RES HUMANA”, w której wydane zostały dwie pozycje książkowe: „CZŁOWIEK I ŚWIAT. WSPÓŁCZESNE DYLEMATY” – to opublikowany w 2007 r. wybór tekstów rozmów, które dr Zdzisław SŁOWIK przeprowadził z kilkudziesięcioma polskimi intelektualistami, a które wcześniej były drukowane w „RES HUMANA”. Książka wydana w nakładzie 1200 egz. została prawie w całości sprzedana, pokrywając z nadwyżką koszty jej wydania; z kolei zupełnie niedawno, bo na wiosnę 2010 roku ukazała się praca prof. Lecha OSTASZA będąca popularnym wykładem podstawowych definicji i pojęć etyki. Książka ukazała się dzięki inicjatywie jej autora i przy jego wydatnym wsparciu materialnym, co nie może nie budzić szacunku.
 
Zainaugurowała działalność BIBLIOTEKA „FORUM MYŚLI WOLNEJ” tomem esejów i aforyzmów dr Władysława LORANCA zatytułowanym „Prywatna kronika <krótkiego stulecia>”.
 
III. DZIAŁALNOŚĆ OGNIW TOWARZYSTWA W RÓŻNYCH REGIONACH KRAJU
 
Działalność ogniw Towarzystwa w różnych regionach kraju była zawsze i pozostaje trwałą częścią dorobku naszego ruchu z którym przychodzimy na obecny Zjazd Krajowy. Działalność taką zróżnicowaną w swej dynamice i formach, rozwijaną w niełatwych warunkach, siłami wyłącznie społecznymi, co zasługuje na tym większy szacunek, prowadzą z powodzeniem ogniwa w BIELSKU-BIAŁEJ, CHEŁMIE, KATOWICACH, KONINIE, KOSZALINIE, KRAKOWIE, ŁODZI, PUŁAWACH, RADOMIU, RZESZOWIE i w WARSZAWIE. W kilku innych regionach kraju działalność Towarzystwa ma charakter ograniczony. Wszystkie dokonania nie byłyby możliwe bez budzącego szacunek trudu naszych działaczy. To oni: mgr Adam KĘDZIERAWSKI w Chełmie; dr Stanisław KRYŚKOW i mgr Joachim PATRYAS w Katowicach; mgr Roman SOBCZAK w Koninie; mgr Stanisław FRANCZAK, mgr Jan NOWAK, prof. Jerzy OCHMAN w Krakowie; mgr Łucja CARYK, mgr Jolanta MARCINKOWSKA, mgr Zbigniew ONUFRZAK i mgr Zbigniew WOJTKOWIAK w Łodzi; mgr inż. Stefan FILIP w Puławach; mgr Anna ADACH, mgr Napoleon KOSIŃSKI, mgr Bogusław ZARĘBSKI w Radomiu; dr Gabriel ZIEWIEC w Rzeszowie; mgr Anna ŁABUŚ, sędzia w st. spocz. mgr Wacława MIELEWCZYK, Leszek WOLSKI, mgr inż. Tadeusz ŻAJKOWSKI w Warszawie oraz wiele innych – kształtują nasz ruch w jego praktycznym działaniu.