Jerzy Ochman - Stowarzyszenie Wzgórza Świątynnego

Stowarzyszenie Wzgórza Świątynnego

Autor: Jerzy Ochman

Miejsca święte, mistyczne, symboliczne są tematem szacownym^¹, ale Wzgórze Świątynne w Jerozolimie stanowi wyjątek i jest punktem zapalnym. Miejsca, na których wydarzyło się coś ważnego lub były cenne dla kultury (np. narodowej) darzone są powszechnie szacunkiem, ponadto przechowują zaklętą w nich moc duchową dla przyszłych pokoleń^².

Model Świątyni Jerozolimskiej z czasów Jezusa

Tu pojawia się problem zwielokrotnionych świętości w jednym miejscu, świętości odmiennych i nastawionych opozycyjnie. Święte miejsca ulegają zapomnieniu i zniszczeniu wtedy, gdy naród opuszcza terytorium, na którym pozostawił swe miejsca święte. Obcy naród zazwyczaj burzy miejsca święte poprzedników, nierzadko jednak wykorzystuje walory geograficzne budując na tym samym miejscu – własne „miejsca święte”. Gdy naród wraca na dawne terytorium, prawie zawsze pragnie odbudować swe dawne miejsca święte. Pojawia się jednak problem, gdy na tym samym miejscu zbudowano nowe lub, gdy nastaje „nowa epoka” narodu. W tym przypadku nowa elita stawia sobie pytanie czy honorować dawne miejsca i symbole, czy raczej pozwalać im zginąć, upaść, zapomnieć o nich lub je wymazać. Jeżeli tożsamość jest wyraźnie odmienna od poprzedniej, naród wybiera sobie nowe „miejsca święte” do legitymizacji swej nowej tożsamości oraz do nadania ludowi nowego profilu patriotyzmu na teraz i na przyszłość.

I Judaizm ma sporo „miejsc świętych” w Palestynie, miejsc pochodzących ze starożytności i średniowiecza. Takim, niewątpliwie najważniejszym była i jest dla Żydów Jerozolima. Jerozolima^³ była, w ciągu historii ojczyzną trzech religii istniejących do dziś i nagromadziły się w niej „święte miejsca” Żydów, chrześcijan i muzułmanów. Współczesna Jerozolima posiada oblicze realne i mityczne. „Jerozolima realna” jest a) miejscem świętym trzech religii i wielu wyznań, wszystkie mają pamiątki i pielęgnują je; b) centrum ekumenizmu i ośrodkiem pielgrzymkowym; c) ważnym miejscem polityki i dyplomacji; d) centrum Palestyńskim, które wciąga cały islam. Palestyńczycy odcinają się od islamu politycznie, ale łączą religijnie. Na Jerozolimie skupiają się organizacje polityczne Palestyńczyków, łącznie z zamiarem proklamowania jej stolicą państwa Palestyńskiego; e) trzecim (po Mekce i Medynie) miejscem świętym islamu.

Wzgórze Świątynne było centrum judaizmu do roku 72. W ciągu historii zbudowano na nim dwie świątynie. Pierwsza świątynia zbudowana przez Salomona w latach 968-962 p.n.e., zburzona została w roku 586 p.n.e. przez Babilończyków (Nabuhodonozora). Drugą zbudowano w tatach 520-516 p.n.e. (przebudował ją Herod Wielki w latach 20-19 p.n.e.) a została zburzona w latach 70-72 przez Rzymian (pod wodzą Tytusa). Okres zwany okresem II świątyni trwał od 536 p.n.e. – 70 n.e. Po roku 72 Wzgórze świątynne uległo dewastacji, w VII wieku stało się miejscem świętym islamu. Zbudowano na nim dwie wielkie świątynie muzułmańskie: Meczet Skały i meczet al-Aksa. Od nastania państwowości Izraela, Wzgórze Świątynne było do roku 1967 pod kontrolą Jordanii. Wojna sześciodniowa (czerwiec 1967) włączyła je w obszar państwa Izrael. Od tego roku wzrosło zainteresowanie przebudową Wzgórza na modłę żydowską.

Współcześnie, na Wzgórzu Świątynnym skoncentrowała się wyobraźnia czterech społeczności, czyniąc „Jerozolimę mityczną” bardzo podzieloną.

Doktryna współczesnego syjonizmu^⁴ wychodzi z założenia, że naród jest zbiorowością związaną wyobraźnią. Współczesna zaś wyobraźnia narodowa nie pokrywa się z wyobraźnią Żyda starożytnego czy średniowiecznego. Dla obecnej wyobraźni ważniejsze są inne miejsca z przeszłości, a strategia współczesnego nacjonalizmu preferuje inne miejsca-symbole współczesnego Izraela. O wiele ważniejsze są (starożytne) miejscowości Masada, Jawne, Modi’in i Bejtar^⁵.Wprawdzie syjonizm zaczerpnął swą nazwę od Syjonu, głosił hasło „powrotu do Syjonu” (sziwat zioń) z wygnania, oraz powrotu do kultury, ale równocześnie zmienił profil kultury z religijnej na cywilizacyjną, nie związaną z religią. Wyobrażenia współczesnej Jerozolimy kojarzą się z Nowym Jorkiem („sister City”), Waszyngtonem, Londynem, Paryżem..., nastawione są na nowoczesność, bezpieczeństwo zewnętrzne i harmonię wewnętrzną.

Wyobraźnia religijna Żydów wierzących jest bardzo mocno związana ze Wzgórzem Świątynnym. Świątynia pojawiała się w modlitwach żydowskich, w poezji i eschatologii. W eschatologii żydowskiej istnieje sporo przepowiedni o tym, że koniec świata poprzedzi uzyskanie państwowości i odbudowa świątyni w Jerozolimie.

Żydzi otrzymali już suwerenne państwo dnia 18 maja 1948, wtedy kolejnym tematem, logicznie myśląc, stała się odbudowa Świątyni, a właściwie zbudowanie Trzeciej Świątyni, która miała się stać centrum odrodzenia życia religijnego Żydów i świata. Wyobraźnia ta posługuje się wypowiedziami proroków, głównie Malachjasza (3:4), najwybitniejszego teologa Mojżesza ben Majmona (Majmonidesa w dziele Miszne Toro) i współczesnego mistyka Abrahama Izaaka Kooka (1865-1934), który był pierwszym rabinem Palestyny w latach 1922-1934 i bardzo pragnął budowy Trzeciej Świątyni i wznowienia w niej rytuału. W tym celu założył w r. 1921 torat Kachanim – Instytut teorii i rytuału w świątyni. Z jego inspiracji powstała organizacja Gusz Emunim (Blok wiernych), która dostrzegała w sukcesach wojny sześciodniowej – znak woli bożej. Dla wielu zwolenników ortodoksji żydowskiej zbudowanie Trzeciej Świątyni pozostawało „programem do zrealizowania”. Codziennie modlili się o dwie sprawy: o „odbudowę” świątyni i o „wznowienie” kultu.

W przeciwieństwie do wyobraźni religijnej Żydów wyobraźnia islamu związana jest z epizodami z życia Mahometa i wielu opowieściami muzułmańskimi nagromadzonymi przez ponad półtora tysiąca lat. Islam powołuje się na swą długą obecność w Jerozolimie: na pobyt proroka Mahometa i na obecność od roku 638-1089 i od 1187-1917. W chwili obecnej mieści się tu trzecie święte miejsce islamu i dwie wielkie piękne świątynie: Meczet skały i meczet al-Aksa. Obydwa meczety stanowią największą fizyczną przeszkodę odbudowy Świątyni i opozycję wobec judaizmu. Meczet Skały ma wypisane ostre słowa przeciw bóstwu Jezusa i przeciw Trójcy św.

Wyobraźnia protestantów (ze Stanów Zjednoczonych) oczekuje powtórnego przyjścia Jezusa, nawrócenia na chrześcijaństwo wszystkich Żydów, okresu panowania Antychrysta, zbudowania świątyni na Wzgórzu Świątynnym i powrót rytuału oraz czasu, gdy Jerozolima będzie stolicą świata. W zapowiedziach końca świata przewiduje również klęski i zły czas Jakuba (Tribulations and time of Jacob’s trouble), kataklizmy eschatologiczne jako czas udręki w sensie fizycznym i psychicznym. W protestanckiej teologii apokaliptycznej oznacza tu również okres wniebowzięcia wszystkich dobrych chrześcijan, którzy unikną zapowiedzianych kataklizmów.

Najnowsza historia judaizmu odcina się od religijności i miejsc świętych judaizmu. Jerozolimę ustanowiono jako stolicą państwa Izrael, państwa laickiego, stolicę polityczną i administracyjną, wprowadzono prawo laickie. Współczesny syjonizm nawiązuje wprawdzie do Jerozolimy, ale jest mało zainteresowany Wzgórzem Świątynnym i odbudową świątyni. Jako państwo odcina się od działań politycznych, które mogłyby mieć negatywne skutki polityczne. Sprawę budowy Trzeciej Świątyni uważa za przedsięwzięcie marginalne mogące szkodzić polityce państwa^⁶. Ewentualną budową Trzeciej świątyni zainteresowany jest jedynie syjonizm religijny. Tymczasem właśnie syjonizm religijny^⁷ wydał w r. 1967 Żydom zakaz wchodzenia na Wzgórze Świątynne. Zakaz ten wydano niemal natychmiast po włączeniu Wzgórza Świątynnego do terytorium państwa Izrael. Do roku 1967 Wzgórze było pod kontrolą Jordanii, od 1967 (wojna sześciodniowa) przeszło w ręce Żydów. Pod wpływem zakazu, nie pojawiają się na nim i nie modlą się Żydzi, a wpuszczani są jedynie turyści i muzułmanie. Żydzi modlą się nieopodal, przy Ścianie Płaczu. Zarówno zakaz polityczny, jak zakaz badań archeologicznych wydawali przywódcy syjonizmu religijnego, między innymi syn A.I. Kooka motywując zbyt wielką świętością miejsca oraz zbyt niskim stanem pobożności w Izraelu, jako państwie laickim. Drugi taki zakaz wydano w r. we wrześniu 2000, gdy jego główny przedstawiciel Ariel Sharon pojawił się na publiczne modlitwy. Wybuchła wówczas druga intifada i do r.2003 Wzgórze świątynne było zamknięte.

II W podświadomości Żydów, zarówno wierzących jak niewierzących, tkwi pragnienie odbudowy Świątyni, domaga się jej również wyobraźnia narodowa. Chęci dla potencjalnych budowniczych Trzeciej Świątyni na tym samym miejscu, na którym stała pierwsza i druga, przeszkadza fakt, że teren ten jest miejscem zabudowanym kompleksem meczetów Qubet as-Sachra (Meczet skały) i al-Aksa. Ponieważ Rząd państwa Izrael nie zgadza się na likwidację dwóch wielkich meczetów, gdyż groziłoby to wojną z całym islamem, inicjatywy te przejęli entuzjaści i żydowskie „grupy terrorystyczne”.

Wysadzenie w powietrze obydwu świątyń muzułmańskich było już w programach trzech wcześniejszych grup terrorystycznych (przed uzyskaniem państwowości): Grupy Hagana założonej w r.1920 przez Włodzimierza Żabotyńskiego (1880-1940) i Eliahu Golomba (1892-1945), Grupy Irgun, założonej przez Avrahama Tehomi (1942-1990), oraz Grupy Lehi której przewodził Avraham Stern (1907-1942).

Po uzyskaniu państwowości (1948) zaczęto wiązać istnienie (sens) państwa Izrael z wątkami mistycznymi i rasowymi^⁸. Bodźcem, który kolejno zmobilizował zwolenników była wojna sześciodniowa w r. 1967. Wszczepiła w nich poczucie świętej misji wyzwolenia całości biblijnego kraju Izraela – Erec Israel. Tendencja ta spotęgowała się w czasie „Wojny Dnia Sądu Ostatecznego” – wojny Jom Kippur (1973).

Od czasu wojny sześciodniowej Wzgórze świątynne stało się miejscem pociągającym radykałów i mistyków, których postępowanie i czyny stawały się nieobliczalne. Jeden z pierwszych incydentów został wywołany przez rabina Gorena^⁹, który w 1967 ogłosił zamiar odprawienia modlitwy na wzgórzu Świątynnym. Rząd musiał zebrać się na nadzwyczajnym posiedzeniu aby zapobiec groźnej manifestacji rabina-generała. Kolejnego kroku dokonał Gershon Salomon^¹⁰ kierujący grupą zwaną Strażnicy Świątynnego Wzgórza. Grupa ta spotyka się corocznie w Tisha B’Av w dzień lamentu nad zburzeniem Drugiej Świątyni przez Rzymian na pokojowej demonstracji na rzecz zezwolenia na odbywanie modlitw na wzgórzu Świątynnym^¹¹. Zamiar „oczyszczenia Wzgórza Świątynnego ze wszystkiego co muzułmańskie celem doprowadzenia do zbawienia Izraela i ustanowienia obiecanego królestwa Izraela” był częstym hasłem manifestacji antyarabskich i częstym tematem zeznań policyjnych. Głosiło go również wielu członków nieujawnionych ugrupowań żydowskich. Niekiedy (np. w roku 1984 i 1987^¹²) temat ten stawał się głośny w skali krajowej a nawet światowej.

Rząd Izraela jest (oficjalnie) przeciwny zamiarom niszczenia świątyń muzułmańskich i piętnuje wszelkie poczynania terrorystyczne. Policja izraelska ogranicza dostęp Żydów na Wzgórze Świątynne obawiając się manifestacji i starć z Palestyńczykami. W r. 1985 Sąd Izraela wydał wyrok na dwudziestu pięciu członków żydowskiego podziemia terrorystycznego a ich postępowanie napiętnowano mianem terroryzmu. Wyrokiem „za planowanie zniszczenia meczetów na Wzgórzu Świątynnym” osądzeni zostali (między innymi): Menachen Levine, Benzion Heinemann, Ze’ev Friedman, Dan Be’en. Ten ostatni^¹³ był projektantem tworzenia Trzeciej Świątyni, opracowywał i wykonywał dla niej projekty techniczne, opracowywał ponadto rytuał, jaki miałby tam być sprawowany. Osądzony został również archeolog – amator Haim Ben-David.

Budową Trzeciej Świątyni zainteresowanych jest kilka organizacji żydowskich, mających odrębną organizację, ideologię, interpretacje religijne, prorockie i polityczne:

1) Zamiar zbudowania Trzeciej Świątyni, w mniemaniu mesjanistycznego Stowarzyszenia Wzgórza Świątynnego^¹⁴ (ultraortodoksyjnego odłamu żydowskiego) jest sprawą na miarę kosmiczną i ważną dla całej ludzkości, jest przybliżeniem czasów mesjańskich, nieodzownym krokiem procesu mesjańskiego, pracą nad przybliżeniem przyjścia Mesjasza, który stanie na czele narodu, opiera się więc na chęci zrobienia drogi Mesjaszowi, a nawet przyśpieszenia nadejścia Mesjasza. Najbardziej znanym realizatorem tego programu jest Stowarzyszenie Kach (Stowarzyszenie Wzgórza Świątynnego), które jest ruchem politycznym planującym zniszczenie meczetów i przygotowanie terenu pod budowę Trzeciej Świątyni. Ich program przyśpieszenia nadejścia Mesjasza jest obszerny i obejmuje nie tylko budowę świątyni, ale również pewne czynności duchowe (micwot), do których należą opanowanie (teszuwa), przestrzeganie szabatu (szabat), studiowanie Tory (Tora), miłosierdzie (cedake), zasiedlanie ziemi izraelskiej oraz wysiedlenie Arabów z terytorium państwa Izrael. Wyzwanie to podjął, zredagował odpowiednie programy i starał się je zrealizować założyciel tego ruchu Meir Kahane (1932-1990)^¹⁵. Zyskał wielki aplauz dla swych poglądów do tego stopnia, że w latach 1981-85 był członkiem parlamentu (Knesetu). Zamordowany został w Nowym Jorku w czasie przygotowywania zebrania zwolenników swego ruchu przez terrorystę muzułmańskiego pochodzącego z Egiptu. Deklaracje uderzająco podobne do Meira Kahane formułował rabin Yisrael Ariel „Jest tylko jeden Izrael od Nilu do Eufratu. Cała ziemia należy do ludu Izraela i nie ma tu miejsca dla gojów”. Coroczne spotkania Stowarzyszenia ds. Żydowskiego Wzgórza Świątynnego, odbywane w miesiącu Tisza B’Av upamiętniającym zburzenie II Świątyni, gromadzą około tysiąca osób. Organizuje je prawnik Baruch Ben Yossef. W czasie spotkań przedstawiane są plany przyszłej budowy oraz detale wyposażenia, między innymi ogromny złoty kandelabr.

2) Organizacja Ateret Kohanim (Korona kapłanów) otworzyła szkoły, gdzie młodzież z plemienia Lewiego uczy się rytuału jaki ma być sprawowany w przyszłej świątyni. Przyszli najwyżsi kapłani przyuczają się do składania ofiar rzeźnych na ołtarzu symulacyjnym niedaleko Morza Martwego^¹⁶.

3) Kahane chaj (Kahane żyje) i 4) „Śmierć Arabom”. Obydwie organizacje zostały zdelegalizowane przez rząd Izraela, obydwie uważane są przez rząd Izraela, USA, Unię Europejską za terrorystyczne. Obecnie za następcę Meira Kahane uważany jest minister spraw zagranicznych Izraela Avigdor Lieberman ^¹⁷.

5) Blok wiernych (Gush emunim, The Błock of the Faithful) – pochodna organizacji (merkaz hraf) założonej przez A.l. Kooka w r.1924 – powstała w r. 1974. Głównymi przywódcami byli Cwi Jehuda Kook, Moshe Levinger, Zevu!un Hammer, Eleazar Waldmaan, Jehuda Amital^¹⁸. Organizacja liczy ponad 200 tysięcy członków-aktywistów. Jej sławną wypowiedzią było: Teraz jest czas, by ponownie zbudować dom Boga na świętym Wzgórzu Świątynnym, na miejscu pierwszej i drugiej świątyni. Bóg jest gotowy do tego, On oczekuje ruchu Izraela w tej sprawie – uwolni wzgórze Świątynne od pogańskich arabskich czcicieli”. Najgłośniejszym ich atakiem była akcja „ Wzgórze świątynne”, ponadto w latach 1980-84 Blok Wiernych przeprowadził 380 ataków na Palestyńczyków i sprowokował wiele incydentów. Główna działalność skierowana jest na zakładanie osiedli żydowskich na terenach Izraela, dalsza – na edukację i propagandę polityczną związaną z nastaniem początku zbawienia po nastaniu państwowości Izraela.

6) Joel Lerner^¹⁹, był założycielem Żydowskiej Ligi Obrony (poprzedniczki Partii Kach). Postawiono go przed sąd w latach siedemdziesiątych gdy przygotowywał materiały wybuchowe do podłożenia na Wzgórze Świątynne.

7) Na początku roku 1984 ujawniła się grupa mistyków mieszkających w osiedlu Lifta na obrzeżach Jerozolimy – „Synowie Jehudy” (Bnej Jehuda), której przewodził Shimon Banda. Aresztowano go, a Sąd Okręgowy Jerozolimy skazał go na osiem lat więzienia.

8) Organizacja Wzgórze Świątynne (The Tempie Mount and Land of Israel Faithful Movement [lub] The Tempie Mount and Eretz Yisrael Faithful Movement)^²⁰ zostało założone przez Gershon’a Salomon’a. Dnia 21 maja 2009 zorganizowało manifestację w czasie której przeniesiono kamień węgielny przyszłej świątyni na Wzgórze Świątynne. Ma na celu wyzwolenie Wzgórza świątynnego z okupacji arabskiej (muzułmańskiej). Aktualnie jest to organizacja najżywotniejsza.

9) Organizacja pod nazwą Instytut Świątyni (The Tempie Institute [lub] Machon ha-Mikash)^²¹ została założona przez Izraela Ariela. Zajmuje się przygotowywaniem rytuału, naczyń liturgicznych i kapłanów dla przyszłej świątyni. Rozbudowuje akcję propagandową i edukacyjną na temat przyszłej świątyni. Jest również bardzo aktywna.

10) Organizacja Revava^²² (Reviving Jewish National Pride and Values) opiera się na poglądach Meira Kahane i skupia się na organizowaniu manifestacji i modlitw na Wzgórzu Świątynnym i na sprawach związanych z budową Świątyni. Opierają się na bogato rozwiniętej wizji czasów ostatecznych. Przewidują różne warianty wojny Goga i Magoga. Dojdzie do wojny, którą już islam wydał Izraelowi, Żydom w diasporze i światu Zachodu. Właściwa wojna trwać będzie dziewięć miesięcy, Izrael powinien uprzedzić atak i uderzyć (bez zgody Stanów Zjednoczonych) na Iran. Ocaleje 80% Żydów w Izraelu. Po zwycięskiej wojnie Bóg Izraela zostanie uznany przez cały świat, wszyscy Żydzi będą ponownie wierzący.

Fizyczne próby zniszczenia świątyń muzułmańskich podejmowano wielokrotnie na przestrzeni kilkudziesięciu lat. W 1969 chory psychicznie turysta australijski Denis Rowan podłożył ogień w meczecie al-Aksa, powodując poważne zniszczenia. We wrześniu 1982 r. Ministerstwo Spraw religijnych poinformowało o rozpoczęciu wykopalisk na Wzgórzu Świątynnym (bez zgody Departamentu Starożytności w Ministerstwie Edukacji i Kultury) i faktycznie rozpoczęto wykopaliska archeologiczne w poszukiwaniu śladów pierwszych dwóch świątyń. Wzbudzały one, i nadal wzbudzają, protesty Arabów, czego wynikiem były w 1996 r. zamieszki wywołane budową izraelskiego tunelu pod Wzgórzem, w trakcie których zginęło 70 osób. Towarzyszyły temu bolesne wydarzenia. Tak np. w kwietniu 1983 amerykański Żyd Alan Goodman zabił dwóch muzułmanów a kilku innych zranił strzelając do tłumu muzułmanów zebranych na piątkowe modły w meczecie al-Aksa. Został skazany na karę więzienia. W r. 1984 znaleziono na cmentarzu muzułmańskim opodal Wzgórza Świątynnego skrytkę z granatami. W r. 1989 nastąpiła próba wysadzenia w powietrze meczetów (gusz emu nim). W tymże roku nastąpiła druga próba (lifta underground), wywołana przez kabalistów^²³. Pod koniec r. 2001 wybuchły zamieszki przy okazji wejścia na Wzgórze świątynne Arika Sharona. W czasie zamieszek dochodziło do demolowania autokarów i restauracji oraz do mordowania niewinnych przechodniów^²⁴.

III Silnego poparcia idei zbudowania Trzeciej Świątyni udziela Syjonizm Chrześcijański^²⁵ powstały około roku 1967 w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Łącznikiem między organizacjami żydowskimi a syjonizmem chrześcijańskim były eschatologiczne znaki zbliżającego się końca świata dostrzegane zarówno w anglosaskim protestantyzmie jak judaizmie. Zaliczano do nich powstanie państwa Izrael, kataklizmy zapowiadające koniec świata, uznanie Jerozolimy za centrum duchowe (i faktyczne) świata oraz projekt zbudowania Trzeciej Świątyni w Jerozolimie. Obydwa nurty opierają się na tych samych tekstach proroków i na koncepcji „narodu wybranego” za jaki uchodził judaizm i za jaki kreował się naród Stanów Zjednoczonych. Mówiono o planach bożych i procesie zbawienia, o syjonizmie jako narzędziu opatrzności, opierano się na przepowiedniach Starego i Nowego Testamentu. Angażowano w to polityków (nawet prezydentów) i przedsiębiorców. Jest to „spotkanie” dwóch fundamentalizmów (protestanckiego i żydowskiego), które podały sobie rękę i skierowane były są przeciw fundamentalizmowi muzułmańskiemu. Obydwa nurty kierują się szlachetnymi pobudkami: pragną przygotowywać koniec świata i zapobiec katastrofom i nieszczęściom. Już od 1840 popierali wszelkie działania żydowskie dotyczące ustanowienia państwa Izrael i byli niejednokrotnie bardziej zaangażowani w ich działaniach niż sami Żydzi. Największe zbliżenie nastąpiło po sukcesach wojny sześciodniowej (1967), który uznano za sukces Boga. Od r. 1980 nastąpiło dzięki syjonizmowi chrześcijańskiemu – wielkie zainteresowanie Izraelem w Stanach Zjednoczonych.

Zbliżenie z syjonizmem protestanckim uznano w Izraelu za „małżeństwo z rozsądku”^²⁶ i za „spotkanie” to jedynie z The faithful of the Temple Mount (ostrze antyarabskie) i yeshiva ateret kochanim (studia). Ogólnie zarzucano zwolennikom syjonizmu chrześcijańskiego:

a) że kierują się odmienną eschatologią, a Żydzi nie są zainteresowani teorią powtórnego przyjścia Jezusa i mają inną wizję epoki mesjańskiej;

b) zakładają, że Kościół zastąpił judaizm;

c) uznają, że odbudowa państwa Izrael i zbudowanie Trzeciej Świątyni jest etapem mesjanizmu chrześcijańskiego;

d) posługują się stereotypem Żyda funkcjonującym w kulturze zachodniej a tym samym sięgają do dawnej (nieaktualnej już) tożsamości Żyda wierzącego;

e) wyrażali niekiedy nieprzychylne zdania o Żydach^²⁷;

f) stworzyli ogromną akcję misyjną, wręczali dzieciom żydowskim – Biblię;

g) zwracają się do tradycjonalistów by odbudowali Świątynię dlatego, że znajdowała się w ich przepowiedniach, że szukają potwierdzenia dla własnych teorii;

h) że są w dialogu „poza dialogiem” bieżącym między chrześcijaństwem a judaizmem.

IV Powody braku chęci odbudowy i dystans wobec samego projektu żydowskiej zabudowy Wzgórza Świątynnego wynikają z faktu, że współczesna (laicka) postać judaizmu (jako państwa i jako ludności) nie jest zainteresowana tożsamością religijną. Co więcej, współcześni Żydzi, w przypadku zbudowania świątyni-symbolu, obawiają się, zapanowania teokracji w Izraelu. Jedyni zainteresowani to mniejszość religijna (haredin), a w niej: ortodoksi i tradycjonaliści, ale i oni wydawali zakazy wchodzenia na Wzgórze i modlenia się na nim. Rząd jest przeciwny działaniom, które mąciłyby (niepotrzebnie) pokój polityczny i społeczny, gdyż wysadzenie w powietrze dwóch ważnych dla islamu meczetów oznaczałoby koniec spokoju politycznego na bliskim Wschodzie. W tym aspekcie wszelkie zamiary przebudowy Wzgórza Świątynnego i zbudowania Trzeciej Świątyni traktowane są jako przejawy fundamentalizmu żydowskiego. Symboliczne, święte miejsce traktowane jest tu nie jako czcigodne, ale jako potencjalne zarzewie niepokoju i jako punkt zapalny.

W Polsce temat ten jest mało znany, informacje są rzadkie z uwagi na odległość terenu i problematyki. Najbardziej znane są opisy kłopotów religijnych w Izraelu (Uri Huppera^²⁸) oraz opisy syjonizmu chrześcijańskiego (Anny Peck^²⁹). Temat fundamentalizmu żydowskiego jest ograniczony terytorialnie do terenu państwa Izrael i Polacy nie czują się nim zagrożeni ani zainteresowani. O wiele większą uwagę przykuwają potencjalne niebezpieczeństwa fundamentalizmu i terroryzmu muzułmańskiego.

Jerzy Ochman – prof. dr hab., filozof i religioznawca, specjalista z zakresu filozofii żydowskiej, filozofii Odrodzenia i etyki.

Forum Myśli Wolnej nr 44-45/2010, s. 9-17

Przypisy:

1 A. Jackowski, Religie świata. Szlaki pielgrzymkowe, 1999, Poznań, s.359; idem, Święta przestrzeń świata, Podstawy geografii religii, 2003, Kraków, s. 268; idem, Sacred geography, 2002, Kraków, s. 210; idem, Geografia u progu XXI wieku, 2004, Kraków, s, 110.

2 Maoz Azaryahu and Aharon Kellerman, Symbolic Places of National History and Revival. A Study in Zionist Mythical Geography. Transactions of the Institute of British Geographers, New Series, Vol. 24, No.l (1999), s. 109-123; Roger Friedland and Richard Hecht, The Symbol and the Stone. Jerusalem at the Millennium, Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 558, Americans and Religions in the Twenty-First Century (Jul. 1998) s. 144-162.

3 Roger Friedland and Richard Hecht The Symbol and the Stone. Jerusalem at the Millennium. op. cit.

4 Maoz Azaryahu and Aharon Kelierman, Symbolic Places of National History and Revival, A Study in Zionist Mythical Geography, op. cit. Określenie narodu jako imagined community znajduje się na s. 111.

5 M. Azaryahuł A.Kellerman, Symbolic Places of National History,op.rit.

6 Eyal Chowers, The End of Building, Zianism and the Polities of the Concrete, The Review of Politics, Vol. 64, No.4, (Autumn 2002), s. 599-626.

7 Motti Inbary, Refigious Zionism and the Tempie Mount Dilemma – Keys Trends, Israeli Studies, Vol. Xli, N.2, s. 29-47.

8 Por.Shlomo Zafman Shraggai, From the beginning of Redemption to the Start of the Growth of Redemption, (ha-Zofeh z 12 września 1977); Ełiezer Don-Yihieh, Views of Zionism (Ma`aseh ha-zijonut/The Zionist, vol. 9, Tel Aviv 5744, s. 85), oraz Zionism and Its opponents. Tradition and Modernization, Messianism and Romanticism (zmamm/Times, 14, Tel Aviv, Wtnter 1984, s. 64); Pinchas Pla«i, Religious Dimension In State Israel (Jerusalem 5731, s. 33) oraz The Jewish State in Light of Jewish Thought (ha-Zofeh z 17 kwietnia 1983); Shlomo Goren, The cities of Judah and the cities of lsrael in Light of Halacha (ha-Zofeh z 3 sierpnia 1984).

9 Goren był wówczas głównym kapelanem Izraelskich sił obronnych, a później Głównym Rabinem Aszkenazyjskim Izraela.

10 Gershon Salomon był dawnym członkiem Rady miejskiej Jerozolimy.

11 Ha-Shofar/The Ram«s Horn 2 [Biuletyn organizacji „Młodzież Hasmodeańska”]

12 Jerusalem Post z 4 czerwca 1984 oraz Hadashot z 11 marca 1987.

13 Były katolik francuski nawrócony na judaizm. Przeprowadził się na górę Stare Miasto w Jerozolimie by móc spoglądać na górę Moria i był przeświadczony, że jego powołaniem jest służba w świątyni.

14 Frances E. Peters, The manotheists: Jews, Christians, and Muslims in conflict and competition. Princeton University Press 2003; Menachem Klein, Jerusatem: the contested city (tr. by Haim Watzman) N. Y., N. Y. University Press in association with the Jerusalem Institute for israel Studies 2001; Chaim Richman, The light af the Tempie: art, history, service. Jerusałem, Temple Institute 1998; Chaim Richman, The Holy Tempie of Jerusalem. Jerusałem: The Tempie lnstitute,Carta 1997.

15 Meir Kahane ur. w Brooklyne (N.Y.), za młodu był wielkim działaczem organizacji młodzieżowych, następnie został rabinem, odbył studia prawa na Uniwersytecie w Nowym Jorku. W r. 1960 założył ligę Obrony Żydów (Jewish Defense League) mającej na celu ochronę Żydów (głównie emigrantów rosyjskich) przed agresywnymi działaniami na Wzgórze Świątynne, obawia ich wrogów. W r. 1971 wyjechał do Izraela.

16 Pisano o tym w Tempie Mount Fundamentalists Launching New Mideast Hoiy Wars [w:] “Executive Inteligence Review” z 26 kwietnia 1983 r., oraz Hagay Segal, DearBrothers – Jewish Undergroun of Story, 1987, Jerusalem.

17 Temple Mount fanatics moment a New Thirty Years war, Executive Intelligence Review, November 2, 2000.

18 Ponadto Arik Sharon, Judah Ben Meir, Geułah Cohen.Por. Enc. Judaica, New Edition, VIII, 143.

19 Joel Lerner urodził się w Ameryce, był nauczycielem akademickim i wykładowcą w Jerozolimie.

20 [oraz] Templemount.org

21 Dyrektorem generalnym jest Jehuda Glik i Chajim Richman.

22 http://www.revava.org.

23 Motti inbary, Reiigious Zionism and the Temple Mount Diiemma – Keys Trends, israeii 31 ud i es, VolL XII, N.2, s. 29-47; Gershon Gorenberg, The End of Days. Fundamentatism and the Struggle for the Tempie Mount, 2000, New York; Nadav Shragai, Mount of Dispute, 1995, Jerusalem, s. 159-182.

24 Motti inbary, Religious Zionism and the Temple Mount Dilemma – Keys Trends, Israełi Studies, Vol. XII, N.2, s. 29-47; Gershon Gorenberg, The End of Days. Fundamentalism and the Struggle for the Temple Mount, 2000, New York; Nadav Shragai, Mount of Dispute, 1995, Jerusalem, s. 159-182.

25 E. Martin, M. Appieby, R.Scott (eds.), Fundamentalism observed, 1991,Chicago, Chicago Univ.Press; Duaybis Cedarand, Tobin Maurine (eds.), Challenging Christian Zionism: Theotogy, Politics and the Israel-Palestine conflict, 2005, London, Melisende; Brasher B.E., Encyclopedia of Fundamentalism, 2001, Routledge, N.Y.; Ciark V., Allies for Armageddon, The rise of Christian Zionism,2007, New Haven, Yale Univ.Press; Cohn-Sherbok, D., The Politics of Apocaiypse. The history and influence of Christian Zionism, 2006, Oneworld, Oxford; Faik G., The restoration of Israel, Christian Zionism in religion, literature and politics, [w] American University Studies, Series Vii, Theology and Religion, v.257, N.Y., 2006, Peter Lang; Friedman M., Habad as Messianic Fundamentalism. From local patriotism to universal Jewish Mission [w] E. Martin, Appleby M (eds.), Accounting for fundamentalism: the dynamie character of movements, s. 328-359,1994, Chicago, Univ. of Chicago Press; Gorenberg G., The end of days: fundamentalism and the struggle for the Temple Mount, 2000, N.Y, Free Press; Heiiman S.C., Friedman M., Reiigious fundamentalism and religious jews. The case of the haredim [w] E. Martin, M. Appleby, R.Scott (eds.), Fundamentalism observed,1991,Chicago, Chicago Univ. Press; Merkley P.Ch., The politics of Christian Zionism, 1881-1948, 1998, London; Sizer S.,Christian Zionism. Road-map to Armageddon?, 2004, Leicester, Inter-Varsity Press; Yaakow ARIEL. An Unaspected Alliance: Christian Zionism and Its Historicl Significancef Modern iudaism, Vol, 26,

26 Yaakow Ariel, An Unaspected Alliance: Chństian Zlonism and Its Historcai Signiftcance, Modern Judaism, Vol, 26, No.l (Feb, 2006), s. 74-100. Ocena ”spotkania” jako a marriage of convenience znajduje się na str. 94.

27 Charles Y. Glock and Rodney Stark, Christian Beliefs and Antisemitism, New York, 1966.

28 Uri Hupper urodził się w Bielsku-Białej w r. 1933, prawnik, dziennikarz i pisarz. Po wojnie mieszkał we Wrocławiu, w r. 1950 wyemigrował do Izraela, studiował na Uniwersytecie Hebrajskim, w 1973 został radnym Jerozolimy, jest prezesem Ligi do Walki z Przymusem Religijnym. Cenne dla tematu są trzy jego dzieła: Izrael na rozdrożu, 2001, Res Polona, Łódź, s.232 (s. 109-116; Izrael. Rabini i heretycy (Baeck to the Ghetto, przełożył T.Misiak), 1992, Res Polona, Łódź, s.168 (s. 76-79); oraz Izrael w cieniu fundamentalizmów, 2007, Warszawa, Sprawy Polityczne, s. 189 (s. 68-70,110-113).

29 Anna Peck ur. w 1963 w Gdańsku jest profesorem na Uniwersytecie w North Carolina (USA).Omawianą tematykę poruszyła w następujących publikacjach; Odbudowa świątyni Jerozolimskiej w eschatologicznych koncepcjach współczesnego judaizmu amerykańskiego, Przegląd Religioznawczy 2/204 (2002), s.89-102; Political themes in prophetic eschatological fiction: phenomenon of popularity ofa „Left Behind” series, Przegląd Religioznawczy 1/203 (2002); Tełeewangelizm, apokalipsa i polityka: współczesna prawica protestancka w Stanach Zjednoczonych, Tyczyn, WSSG, 2005; Teologia i polityka: stanowisko amerykańskich ewangelickich fundamentalistów wobec narodu i państwa izraelskiego, Przegląd Religioznawczy 2/204 (2002), s Przegląd Religioznawczy 3/213 (2004), s. 145-159.