Debata u profesor Ireny Wojnar - Humanistyczne alternatywy
 
Autor: Andrzej Biernacki
 
 
Zdaje się, patrząc wokoło, że w świecie codziennych wyborów między dwiema wyłączającymi się możliwościami, między owym albo?albo lub jednym z dwojga, że od takiego oto życia w sytuacji takiej alternatywy humanistyka może być ostatnim miejscem ocalenia naszej tożsamości. Kolejne spotkanie u profesor Ireny Wojnar 26 listopada minionego roku w legendarnej Sali Okrągłego Stołu warszawskiego Pałacu Staszica nikogo z licznie obecnych nie pozbawiło tej nadziei, ale nie uwolniło też od złudzeń, że owo ocalenie uzyskamy łatwo czy też bez strat.

I oto wokół tych fundamentalnych kwestii dotyczących losu człowieka i losu humanistyki toczyła się wielogodzinna debata grona cenionych znawców tej problematyki: filozofów, pedagogów, kulturoznawców, których do interesującej wymiany zdań zachęciła swoim obszernym wystąpieniem prof. Irena WOJNAR, gospodarz spotkania, nieoceniona siłą swojej woli i niespożytej energii.

Była w tym wystąpieniu wyrażona najpierw troska o potrzebie myślenia humanistycznego w obrębie nauki i praktyki pedagogicznej oraz utrwalania przekonania, że humanizm jest określoną filozofią człowieka i świata; o alternatywnych stylach życia nas wszystkich i jej wielorakich następstwach widocznych w charakterze stosunków interpersonalnych; o ?chwiejącym się świecie?, znakomicie ukazanym w głośnych dokumentach humanistycznych już z lat siedemdziesiątych minionego wieku i zapisanych w Raportach rzymskich czy Raporcie Delorsa, wskazujących, obok diagnozy, drogi pokonania przeszkód stwarzanych przez świat wyłącznie dychotomiczny, alternatywny czy w końcu jakby ?chwilowy?; ale i o tym, że w dynamicznych przemianach współczesnego świata nic się w istocie nie powtarza, że jest więc dla nas wszystkich stałym i bezpośrednim wyzwaniem. Współczesna humanistyka nie może pozostawać zamknięta na te wyzwania, bo myślenie alternatywne pozostaje nam bliskie, choć zarazem akcentujące konieczność poszukiwania określonej syntezy, w której się będzie mieścił kanon wartości fundamentalnych.

Tak szeroko zakreślony horyzont spotkania sprawił, że czas debaty był niezwykle obfity darami wielu myśli odnoszących się zarówno do teoretycznych podstaw podjętej problematyki, jak i doświadczeń wynikających z praktyki pedagogicznej czy obserwacji społecznej. Zapamiętałem szczególnie myśli wypowiedziane przez profesorów: Henrykę KWIATKOWSKĄ, Marię SZYSZKOWSKĄ, Andrzeja CIĄŻELĘ, Henryka DEPTĘ oraz dr Małgorzatę MALICKĄ. O świecie alternatyw mówiono jako o wartości, ale zarazem jako o pewnej pułapce, a więc zagrożeniu, które niedostrzegane w porę może prowadzić do chaosu wartości, a więc do anomii. ?Coraz trudniej się z ludźmi rozmawia. Trudno często przebić się przez mur racji absolutnych, uniemożliwiający jakikolwiek dialog, nie mówiąc o porozumieniu? ? usłyszeliśmy w debacie taki głos głębokiej troski o świat humanizmu otwartego, zwróconego ku temu, co w człowieku dobre i twórcze. Zastanawiano się nad wartościami wyznaczającymi kierunki myślenia alternatywnego, akcentując przede wszystkim potrzebę myślenia krytycznego.

W tej perspektywie krytycznej mówiono o erozji autorytetów i o działaniach zdolnych temu procesowi skutecznie się przeciwstawić; padło słowo ?tolerancja? jako wartość wyrażającą się zdolnością słuchania drugiego i zauważono, że potrzebne jest nadanie tej wartości nowych kształtów i energii, zdolnej być aktywnie obecną w życiu społecznym; humanistyczne myślenie alternatywne to w istocie coś innego od dychotomii: ?albo-albo?; wyrażono pochwałę ?agnostycyzmu uniwersalnego? jako zdolnego do sprzeciwu wobec fanatyzmu; myślenie alternatywne wreszcie, traktowane jako wartość, jest też zdolne do sprzeciwu wobec zapędów autorytarnych, uznających istnienie jednej tylko prawdy wykluczającej wszelkie inne.

Prof. Irena WOJNAR, w słowie zamykającym to arcyciekawą wymianę myśli, zwróciła uwagę na myślenie alternatywne jako nie czysty abstrakt lecz jako pewien instrument patrzenia na świat, zdolny go przekształcać, czynić lepszym; a sam humanizm to jakby rzeka, w nurtach której widzimy nauki humanistyczne, światopogląd humanistyczny i humanistyczne sumienie oraz wskazanie Bogdana Suchodolskiego: ?Rozumieć świat, kierować sobą?.

Została zapowiedziana kontynuacja dyskusji wokół zagadnienia alternatywy podczas kolejnych spotkań u prof. Ireny Wojnar w ramach Komitetu Prognoz ?Polska 2000Plus? przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk; kontynuacja spotkań istotnie wpisujących się do skarbnicy polskiej humanistyki.
 
 
Res Humana nr 1/2016, s. 4-5